Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Dinh Thầy Thím - Di sản văn hóa tâm linh giàu đạo lý nhân nghĩa

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022, lễ hội Dinh Thầy Thím kết tinh truyền thống uống nước nhớ nguồn và khát vọng bình an nơi cửa biển cực nam Trung Bộ.

NSSC Lâm ĐồngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đoàn rước sắc phong cổ truyền tiến qua cổng tam quan trong lễ hội Dinh Thầy Thím

Ẩn mình dưới tán rừng dầu cổ thụ xanh mát bên bờ biển xã Tam Tân, thị xã La Gi, lễ hội Dinh Thầy Thím là đại lễ tín ngưỡng dân gian tiêu biểu bậc nhất vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Bắt nguồn từ tấm lòng tri ân đôi vợ chồng đạo sĩ tài đức từng cứu giúp dân nghèo và ngư dân vượt qua bão tố, mùa hội thu hút hàng vạn bước chân hành hương tìm về cội nguồn đạo lý nhân nghĩa của người Việt.

Cội nguồn truyền thuyết và lịch sử của lễ hội Dinh Thầy Thím

Không giống với những tín ngưỡng thờ nhiên thần trừu tượng, lễ hội Dinh Thầy Thím bắt nguồn từ câu chuyện lịch sử thấm đẫm tính nhân văn về hai nhân vật có thật trong tâm thức dân gian được nhân dân vùng biển La Gi, Hàm Tân tôn kính gọi thân thương là Thầy và Thím. Trải qua gần một thế kỷ rưỡi lưu truyền, huyền tích về cuộc đời hành đạo cứu nhân độ thế của Thầy Thím đã hòa quyện sâu sắc vào lịch sử khai khẩn vùng đất ven biển phía nam tỉnh Bình Thuận xưa.

Huyền tích bậc đạo sĩ nghĩa hiệp đất Tam Tân

Theo sử liệu địa phương và truyền ngôn qua nhiều thế hệ bô lão vùng biển La Gi, vào khoảng giữa thế kỷ mười chín dưới triều vua Tự Đức, có một vị đạo sĩ uyên bác quê ở làng La Qua, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam do biến cố thời cuộc đã cùng người vợ hiền đi thuyền bầu xuôi về phương Nam lánh nạn. Khi đặt chân đến vùng đất Tam Tân, Hàm Tân xưa vốn còn hoang sơ rừng rậm và cát trắng mênh mông, vợ chồng ông nhận thấy cư dân làng Tam Tân hiền lành nhưng đời sống vô cùng cơ cực nên đã quyết định dựng thảo am tại khu rừng Gò Đồi gần làng Bàu Cái để ẩn cư hành đạo.

Trong suốt những năm tháng sinh sống tại Tam Tân, hai ông bà không tiết lộ danh tính thật mà chỉ ân cần dùng nghề bốc thuốc nam chữa bệnh cứu người, dạy dân làng kỹ thuật đóng ghe thuyền đi biển, khai khẩn đất hoang trồng trọt và khuyên răn việc nghĩa. Tương truyền, mỗi khi ngoài khơi nổi cơn giông bão dữ dội đe dọa tính mạng ngư dân trên những chuyến hải trình từ Mũi Kê Gà đến vùng biển đảo Phú Quý, Thầy đều xuất hiện kịp thời giúp các thuyền đánh cá vượt qua sóng dữ vào bờ an toàn, đồng thời trừng trị những kẻ buôn gian bán lận chèn ép người nghèo khó.

Sắc phong Thành Đức Tổ Sư và di sản quốc gia

Tương truyền vào ngày mồng năm tháng giêng âm lịch, cả Thầy và Thím đều thanh thản viên tịch tại rừng Bàu Cái, được muôn thú trong rừng và chim Bạch Hạc phủ cát trắng đắp thành đôi mộ song táng thanh tịnh dưới bóng cây rừng. Tưởng nhớ công ơn trời biển của hai vị ân nhân, dân làng Tam Tân đã lập miếu thờ ngay bên khu mộ và đến ngày hai mươi lăm tháng mười hai năm Kỷ Mão 1879, dưới năm trị vì thứ ba mươi hai của vua Tự Đức, ngôi dinh thờ khang trang đã được khởi dựng hoàn chỉnh tại khu rừng dầu Ngãnh Tam Tân, hình thành nên quần thể Dinh Thầy Thím La Gi Bình Thuận uy nghiêm ngày nay.

Cảm kích trước đức độ và sự linh ứng của bậc hiền nhân đối với đời sống cư dân vùng biển, năm Bính Ngọ 1906, vua Thành Thái đã ban sắc phong tôn vinh Thầy danh hiệu Chí Đức Tiên Sinh, Tôn Thần Khai Hóa Thượng Đẳng Thần và ban mỹ tự cho Thím là Chí Đức Nương Nương Tôn Thần. Năm 1997, quần thể kiến trúc Dinh Thầy Thím được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, và đến tháng một năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa lễ hội Dinh Thầy Thím vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị trường tồn của di sản trong kho tàng văn hóa dân tộc.

Hạng mục thông tinNội dung chi tiết của lễ hộiÝ nghĩa lịch sử và văn hóa bản địa
Tên gọi di sảnLễ hội Dinh Thầy ThímDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia công nhận năm 2022
Nhân vật phụng thờChí Đức Tiên Sinh và Chí Đức Nương NươngTôn vinh đạo lý nhân nghĩa, cứu nhân độ thế và bảo hộ ngư dân
Niên đại khởi dựngNgày 25 tháng 12 năm Kỷ Mão 1879 thời vua Tự ĐứcGắn liền với lịch sử khai khẩn vùng biển Tam Tân, La Gi
Chu kỳ tổ chứcLễ Tảo mộ ngày 5 tháng Giêng và lễ Thu tế ngày 14 đến 16 tháng 9 âm lịchHai kỳ đại lễ mùa xuân và mùa thu thu hút hàng vạn người hành hương
Nghi thức cốt lõiLễ Nghinh thần, rước sắc phong, lễ nhập điện an vị, lễ giỗ Tiền hiềnBảo tồn nguyên vẹn nghi thức tế lễ cung đình kết hợp dân gian

Không gian rừng dầu và kiến trúc tại lễ hội Dinh Thầy Thím

Không gian tổ chức lễ hội Dinh Thầy Thím mang một vẻ đẹp sinh thái và tâm linh vô cùng độc đáo khi tọa lạc trọn vẹn giữa khu rừng dầu cổ thụ nguyên sinh xanh ngắt thuộc xã Tam Tân, thị xã La Gi, cách biển Đồi Dương chỉ vài cây số. Sự hòa quyện giữa kiến trúc đình miếu cổ kính rêu phong với không gian rừng biển tĩnh lặng tạo nên trường khí trang nghiêm cho các nghi thức tế lễ truyền thống.

Nghi thức rước Bằng chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong lễ hội Dinh Thầy Thím
Nghi thức rước Bằng chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong lễ hội Dinh Thầy Thím

Quần thể kiến trúc chạm khắc gỗ truyền thống tại dinh

Tâm điểm diễn ra các nghi lễ chính của lễ hội Dinh Thầy Thím là khu nội tự Dinh Thầy Thím được bố cục theo kiểu tam hợp viện cổ truyền gồm cổng Tam quan, nhà Võ ca, Chính điện, nhà thờ Tiền hiền, Hậu hiền và khu nhà khách. Toàn bộ hệ thống cột kèo, xuyên trính của Chính điện và nhà Võ ca đều được chế tác từ các loại gỗ quý bản địa, chạm khắc tinh xảo hình ảnh tứ linh Long Lân Quy Phượng, hoa điểu và các tích truyện nhân nghĩa theo phong cách nghệ thuật điêu khắc đình làng Nam Trung Bộ cuối thế kỷ mười chín.

Trên đỉnh mái ngói âm dương rêu phong của Chính điện là cụm phù điêu lưỡng long chầu nguyệt gắn mảnh sành sứ ngũ sắc lấp lánh dưới ánh nắng miền biển, tương đồng với nét nghệ thuật kiến trúc tâm linh lâu đời tại chùa núi Tà Cú Hàm Thuận Nam Bình Thuận. Bên trong nội điện trang nghiêm, khám thờ Thầy Thím được bài trí tôn kính với bức hoành phi sơn son thếp vàng khắc bốn chữ Hán lớn Thành Đức Tổ Sư cùng các đạo sắc phong cổ của triều Nguyễn được bảo quản cẩn mật qua hơn một thế kỷ.

Khu mộ Thầy Thím bằng cát trắng giữa rừng Bàu Cái

Cách khu vực Dinh Thầy Thím khoảng ba cây số về phía tây là khu mộ Thầy Thím nằm tĩnh lặng giữa rừng tràm và bạch đàn xanh mát tại thôn Tam Tân. Điểm kỳ lạ và thiêng liêng nhất của khu lăng mộ là bốn ngôi mộ đắp hoàn toàn bằng cát trắng tinh khiết, gồm hai ngôi mộ lớn của Thầy và Thím nằm song song phía trước cùng đôi mộ của cặp Bạch Hổ trung thành đã từng hầu cận bên Thầy lúc sinh thời nằm ngay phía sau.

Hằng năm, cứ đến ngày mồng năm tháng giêng âm lịch trong dịp lễ Tảo mộ đầu xuân, hàng ngàn người dân địa phương và khách thập phương lại thành kính mang hương hoa về khu rừng Bàu Cái để thực hiện nghi thức đắp mộ cát trắng, nguyện cầu một năm mới bình an, gia đạo thuận hòa. Lộ trình kết nối từ khu mộ Thầy Thím về khu vực Chính điện dinh chính là cung đường linh thiêng nơi đoàn rước sắc phong và nghinh thần diễu hành trang trọng trong kỳ đại lễ mùa thu.

Tiết mục biểu diễn trống hội hào hùng trong lễ khai mạc lễ hội Dinh Thầy Thím tại La Gi
Tiết mục biểu diễn trống hội hào hùng trong lễ khai mạc lễ hội Dinh Thầy Thím tại La Gi

Hệ thống nghi lễ và diễn xướng trong lễ hội Dinh Thầy Thím

Mặc dù tại di tích có hai kỳ lễ lớn mỗi năm là lễ Tảo mộ đầu xuân vào mồng năm tháng giêng và đại lễ Thu tế mùa thu, nhưng lễ hội Dinh Thầy Thím chính hội vào ba ngày từ ngày mười bốn đến ngày mười sáu tháng chín âm lịch luôn là sự kiện văn hóa lớn nhất quy tụ hàng vạn người dân khắp các tỉnh Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ. Mọi nghi thức trong ba ngày đại lễ đều được ban quản lý di tích và các bậc bô lão làng Tam Tân thực hành chuẩn mực theo cổ lệ.

Nghi thức Nghinh thần, rước sắc phong và tế Thu

Mở đầu chính thức cho lễ hội Dinh Thầy Thím vào rạng sáng ngày mười bốn tháng chín âm lịch là lễ Nghinh thần rước sắc phong từ khu mộ Thầy Thím về an vị tại Chính điện dinh. Trong ánh bình minh vừa hé rạng dưới tán rừng dầu, đoàn rước trang nghiêm gồm đội cờ ngũ sắc, đội lân sư rồng, đội bát âm, các vị bô lão mặc áo dài thụng xanh truyền thống cùng chiếc kiệu chạm rồng sơn son thếp vàng rước sắc phong vua Thành Thái và kim sách chầm chậm tiến bước trên con đường dài hơn ba cây số giữa sự thành kính chiêm bái của hàng vạn nhân dân hai bên đường.

Khi đoàn rước về đến cổng Tam quan dinh, ban nghi lễ cử hành lễ Nhập điện an vị, lễ Dâng hương cổ truyền, tiếp nối bằng lễ Thỉnh sanh, lễ Giỗ Tiền hiền và lễ Cúng binh gia vào ngày mười lăm tháng chín âm lịch nhằm tưởng nhớ công đức các bậc tiền nhân đã khai khẩn vùng đất Tam Tân. Giống như tinh thần tri ân nguồn cội trong lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết hay lễ hội Katê tháp Pô Sah Inư, các khoa nghi tế lễ tại Dinh Thầy Thím đều sử dụng nhạc lễ cung đình kết hợp văn tế chữ Hán trang trọng, kết thúc bằng lễ Tống na thả thuyền giấy ra biển lớn vào chiều ngày mười sáu tháng chín để cầu quốc thái dân an.

Diễn xướng võ thuật, gánh cá và hội thi dân gian

Song hành cùng phần lễ trang nghiêm là phần hội sôi nổi mang đậm hơi thở cuộc sống lao động của ngư dân vùng biển La Gi, Hàm Tân. Ngay trước sân nhà Võ ca và khu vực công viên rừng dầu, các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống như hát bội tuồng cổ, múa lân sư rồng, biểu diễn trống hội và võ thuật cổ truyền diễn ra liên tục suốt ngày đêm, tái hiện sinh động hình ảnh nghĩa hiệp của Thầy Thím thuở xưa.

Đặc biệt, phần hội của lễ hội Dinh Thầy Thím còn cuốn hút du khách bởi chuỗi trò chơi dân gian gắn liền với nghề biển truyền thống như hội thi khiêng thúng ra khơi, thi gánh cá tiếp sức, thi đan lưới, kéo co trên cát và hội thi làm bánh truyền thống vùng biển. Giữa không khí lễ hội rộn ràng, những thức quà quê mộc mạc như bánh rế Phan Thiết Bình Thuận ngọt thơm hương đường mía được dâng cúng và sẻ chia thân tình, làm đậm đà thêm nét văn hóa hiếu khách của cư dân miền biển từ vùng cát trắng Bàu Trắng Bình Thuận trải dài xuống tận cửa biển La Gi.

Giá trị đạo lý và sức lan tỏa của lễ hội Dinh Thầy Thím

Vượt qua khoảng cách thời gian gần một trăm năm mươi năm kể từ ngày khởi dựng ngôi dinh cổ, lễ hội Dinh Thầy Thím đã trở thành biểu tượng văn hóa tâm linh tỏa sáng đạo lý sống nhân hậu, nghĩa tình và trọng ân nghĩa của con người Việt Nam. Sức sống bền bỉ của lễ hội bắt nguồn từ chính những giá trị đạo đức nhân bản gần gũi với đời sống thực tiễn của nhân dân lao động.

Biểu tượng triết lý cứu nhân độ thế và trọng nghĩa tình

Khác với nhiều lễ hội tâm linh khác, cốt lõi tinh thần của lễ hội Dinh Thầy Thím không đặt nặng yếu tố quyền uy siêu nhiên mà tôn vinh vẻ đẹp của lòng nhân ái, sự khiêm nhường và hành động xả thân vì người nghèo khổ. Hình ảnh đôi vợ chồng đạo sĩ ẩn danh giữa rừng vắng, lặng lẽ chữa bệnh, đóng thuyền và cứu người giữa biển khơi đã trở thành tấm gương đạo đức sống động nhắc nhở hậu thế về lối sống hướng thiện, thương người như thể thương thân.

Chính nhờ nền tảng triết lý nhân văn ấy, lễ hội đã trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng ngư dân và nông dân khắp dải đất duyên hải Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Trong những ngày hội tháng chín âm lịch, các hoạt động thiện nguyện, phát thuốc miễn phí và trao quà hỗ trợ người dân có hoàn cảnh khó khăn luôn được ban quản lý di tích cùng cộng đồng duy trì đều đặn, viết tiếp truyền thống cứu nhân độ thế cao đẹp của Thầy Thím trong đời sống hôm nay.

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể bền vững

Từ sau cột mốc được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022, công tác bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội Dinh Thầy Thím ngày càng được tổ chức bài bản, văn minh và chuẩn mực. Khu rừng dầu tự nhiên bao quanh di tích cùng quần thể kiến trúc chạm khắc gỗ cổ truyền tại Chính điện và khu mộ cát trắng được bảo vệ nghiêm ngặt, tạo nên không gian văn hóa sinh thái trong lành, trang nghiêm và hoàn toàn không có cảnh chèo kéo hay mê tín dị đoan.

Hòa trong bức tranh đa sắc của các lễ hội vùng biển như lễ hội Cầu ngư Vạn Thủy Tú Phan Thiết, di sản văn hóa nơi rừng dầu Tam Tân đã góp phần khẳng định chiều sâu lịch sử và bản sắc nhân văn phong phú của vùng đất cực nam Trung Bộ. Nhằm lưu giữ và lan tỏa trọn vẹn giá trị của lễ hội Dinh Thầy Thím, hệ thống cổng thông tin Lâm Đồng NSSC tiếp tục biên soạn nguồn dữ liệu bách khoa toàn diện, giúp công chúng và các nhà nghiên cứu tiếp cận di sản văn hóa bản địa một cách sâu sắc và chuẩn xác nhất.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lâm Đồng

lamdong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lâm Đồng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lâm Đồng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất