Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết - Sắc màu văn hóa cổ truyền bên dòng Cà Ty

Được duy trì đều đặn vào tháng bảy âm lịch của những năm chẵn, lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết tỏa sáng như một bảo tàng di sản sống động phản ánh sự giao thoa văn hóa lâu đời tại đô thị ven biển cực nam Trung Bộ.

NSSC Lâm ĐồngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đoàn rước kiệu cổ truyền rực rỡ cờ lọng trong lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết

Nơi cửa biển Cà Ty đầy nắng gió, lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết hay lễ hội Nghinh Ông Quan Thánh Đế Quân là đại lễ văn hóa dân gian truyền thống tiêu biểu bậc nhất của cộng đồng người Hoa và người Việt vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Được tổ chức định kỳ vào các năm chẵn theo âm lịch, sự kiện kết tinh tín ngưỡng thờ Quan Công trọng nghĩa khí với ước vọng cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa của cư dân phố biển qua hơn hai thế kỷ rưỡi định cư và lập nghiệp.

Cội nguồn lịch sử và tín ngưỡng của lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết

Sự hình thành của lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết gắn liền với lịch sử di cư và khai phá vùng đất ven biển Bình Thuận xưa của các bang hội người Hoa từ cuối thế kỷ mười bảy đến thế kỷ mười tám. Trên hành trình vượt biển xuôi về phương Nam hội nhập cùng cư dân người Việt bản địa, cộng đồng người Hoa thuộc các bang Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Hẹ đã mang theo tín ngưỡng thờ Quan Thánh Đế Quân như một điểm tựa tâm linh biểu trưng cho lòng trung nghĩa, chữ tín trong giao thương và sự che chở bình an trước sóng gió trùng khơi.

Dấu ấn Quan Đế Miếu từ năm Canh Dần 1770

Trung tâm khởi phát của lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết là ngôi cổ miếu Quan Đế Miếu nằm tại phường Đức Nghĩa, bên tả ngạn dòng sông Cà Ty hiền hòa, được nhân dân địa phương quen gọi một cách tôn kính là Chùa Ông Phan Thiết. Theo tư liệu bia ký Hán Nôm lưu giữ tại di tích, ngôi miếu được khởi dựng vào mùa đông năm Canh Dần 1770 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Thuần, do các bậc tiền hiền người Hoa và người Việt vùng phố cảng Đức Thắng, Đức Nghĩa chung tay đóng góp công sức tạo lập. Trải qua nhiều lần trùng tu lớn vào thế kỷ mười chín dưới triều Nguyễn, công trình vẫn bảo tồn nguyên vẹn kiến trúc chữ Khẩu cổ kính với hệ thống chạm khắc gỗ sơn son thếp vàng, hoành phi, liễn đối và quần thể mái ngói âm dương gắn gốm men lưu ly tinh xảo.

Trong tâm thức cư dân vùng cửa biển, nếu như lễ hội Cầu ngư Vạn Thủy Tú Phan Thiết tôn vinh thần Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân giúp ngư dân vượt sóng dữ ngoài khơi xa, thì tín ngưỡng thờ Quan Thánh tại Chùa Ông lại đại diện cho đạo lý cương trực, nghĩa hiệp và sự thịnh vượng nơi phố thị thương cảng. Sự giao thoa hài hòa giữa hai mạch nguồn tín ngưỡng biển cả và phố thị đã tạo nên diện mạo văn hóa đặc sắc cho đô thị cổ bên dòng sông Cà Ty, nơi tinh thần hiếu học của danh nhân Nguyễn Thông và truyền thống yêu nước tại di tích Trường Dục Thanh Phan Thiết luôn được các thế hệ trân trọng giữ gìn.

Sự gắn kết giao thương bên cửa biển Cà Ty

Từ thế kỷ mười tám đến đầu thế kỷ hai mươi, thương cảng Phan Thiết phát triển sầm uất nhờ hoạt động giao thương thuyền buồm nối liền Nam Trung Bộ với Gia Định, Lục tỉnh Nam Kỳ và các thương nhân quốc tế. Quanh khu vực Quan Đế Miếu cùng các hội quán bang Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam, cộng đồng cư dân đã gây dựng nên những ngành nghề truyền thống trù phú, tiêu biểu là kỹ nghệ ủ chượp tại làng nước mắm Phú Hài Phan Thiết làm nên danh tiếng của thương hiệu nước mắm Phan Thiết vang xa khắp trong và ngoài nước. Trong bối cảnh sinh kế phụ thuộc mật thiết vào những chuyến ghe bầu vượt biển chở mắm, muối, cá khô và hàng hóa, nghi lễ rước Quan Thánh tuần du qua các khu phố trở thành dịp để toàn thể các bang hội và cư dân cầu nguyện cho mùa màng bội thu, buôn bán hanh thông và cuộc sống thanh bình.

Hạng mục thông tinNội dung chi tiết của lễ hộiGiá trị văn hóa và di sản bản địa
Tên gọi di sảnLễ hội Nghinh Ông Phan ThiếtĐại lễ tín ngưỡng dân gian giao thoa văn hóa Hoa và Việt vùng duyên hải
Đối tượng suy tônQuan Thánh Đế Quân và các vị Tiền hiềnBiểu tượng của lòng trung nghĩa, chính trực và chữ tín trong đời sống
Chu kỳ và thời gianTổ chức vào các năm chẵn âm lịch từ ngày 20 đến 22 tháng 7Kết hợp lễ vía Quan Thánh với lễ Vu Lan báo hiếu và cầu siêu cô hồn
Không gian trung tâmQuan Đế Miếu tại phường Đức Nghĩa và các trục phố cổ Phan ThiếtKết nối Chùa Ông, Chùa Bà cùng các hội quán bang hội bên sông Cà Ty
Nghi thức tiêu biểuLễ thỉnh kiệu, lễ cáo tiền hiền, lễ phóng đăng và đại đoàn xuất duBảo tồn nguyên vẹn cổ lễ truyền thống cùng nghệ thuật diễn xướng dân gian

Không gian kiến trúc cổ miếu và lộ trình lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết

Không gian diễn ra lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết trải rộng từ khu vực nội tự uy nghiêm của Quan Đế Miếu đến khắp các tuyến phố sầm uất hai bên bờ sông Cà Ty. Sự kết hợp giữa không gian tâm linh tĩnh mặc bên trong cổ miếu với không gian diễu hành rực rỡ cờ hoa ngoài đường phố tạo nên cấu trúc lễ hội vừa linh thiêng vừa gần gũi với đời sống cộng đồng.

Đội hình nghệ nhân hóa trang truyền thống diễu hành trên phố trong lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết
Đội hình nghệ nhân hóa trang truyền thống diễu hành trên phố trong lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết

Quần thể Chùa Ông và hệ thống hội quán bang hội

Tâm điểm của mọi nghi thức cổ truyền trong lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết là quần thể kiến trúc Quan Đế Miếu tọa lạc trên diện tích rộng lớn giữa trung tâm phố cổ Đức Nghĩa. Chính điện của miếu thờ tượng Quan Thánh Đế Quân uy nghiêm cùng Châu Xương và Quan Bình, hai bên tả hữu phối thờ Thần Tài, Phúc Đức Chính Thần và các bậc Tiền hiền có công khai sáng phố cảng. Điểm độc đáo trong kiến trúc Chùa Ông là hệ thống hàng trăm bức phù điêu gỗ chạm lộng tích cổ, những chiếc đại hồng chung đúc từ thời vua Gia Long, Minh Mạng, Tự Đức cùng bộ lỗ bộ, bát bửu bằng đồng thau chạm trổ tinh xảo được lưu truyền qua hơn hai trăm năm.

Bên cạnh tổ đình Chùa Ông, không gian lễ hội còn kết nối chặt chẽ với Thiên Hậu Cung hay Chùa Bà cùng bốn hội quán lớn của người Hoa gồm hội quán Quảng Đông, hội quán Phúc Kiến, hội quán Triều Châu và hội quán Hải Nam nằm dọc theo các tuyến phố cổ ven sông. Trước ngày khai hội hàng tháng trời, tại tất cả các hội quán và đình vạn lân cận, các nghệ nhân và thanh niên trong các bang hội đã tất bật chuẩn bị trang phục cổ trang, tập luyện võ thuật, nhạc lễ bát âm và chăm chút từng chiếc đèn lồng, cờ ngũ sắc để sẵn sàng cho ngày đại lễ.

Lộ trình tuần du rực rỡ qua các phố cổ ven sông

Điểm nhấn không gian ấn tượng nhất của lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết là lộ trình Nghinh Ông xuất du kéo dài suốt nhiều giờ đồng hồ qua các trục đường huyết mạch của thành phố như Trần Phú, Nguyễn Huệ, Đinh Tiên Hoàng, Lý Thường Kiệt, Trưng Trắc, Trưng Nhị và Ngư Ông. Dọc theo hai bên đường phố nơi đoàn rước đi qua, hàng ngàn hộ gia đình người Việt và người Hoa đều trang trọng lập bàn hương án nghinh tiếp trước hiên nhà với hương hoa, trà quả, đèn nến và bánh trái cổ truyền. Khi kiệu Thánh Đế dừng lại trước các hội quán hoặc hương án của nhân dân, các vị bô lão trong ban nghi lễ thực hiện nghi thức dâng hương, trao lộc bình an trong tiếng trống chiêng vang dội cả một vùng cửa biển.

Lộ trình tuần du đi dọc theo bờ sông Cà Ty, nơi vào mỗi dịp đầu xuân nhân dân vùng biển lại nô nức trẩy hội lễ hội đua thuyền sông Cà Ty, tạo nên sự tiếp nối nhịp nhàng các sinh hoạt văn hóa sông nước suốt bốn mùa trong năm. Từ không gian phố cổ ven sông, sức lan tỏa của mùa hội còn vươn xa tới các vùng danh thắng ven biển nổi tiếng như danh thắng Mũi Né Phan Thiết và quần thể tháp Pô Sah Inư Phan Thiết, tạo thành trục di sản văn hóa đa sắc màu của vùng duyên hải.

Trình tự nghi lễ cổ truyền và diễn xướng lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết

Được tổ chức định kỳ hai năm một lần từ ngày hai mươi đến ngày hai mươi hai tháng bảy âm lịch, lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết tuân thủ nghiêm ngặt cấu trúc hai phần gồm phần Lễ cổ truyền tại Quan Đế Miếu và phần Hội diễu hành đường phố. Từng nghi thức đều được các bậc cao niên trong ban quản trị Chùa Ông và các bang hội thực hành chuẩn mực theo đúng điển chế cổ xưa.

Thiếu nữ trong trang phục truyền thống cầm hoa sen diễu hành tại lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết
Thiếu nữ trong trang phục truyền thống cầm hoa sen diễu hành tại lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết

Nghi thức thỉnh kiệu, khai kinh và phóng thủy đăng

Phần lễ của lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết mở đầu từ sáng sớm ngày hai mươi tháng bảy âm lịch bằng lễ Thỉnh kiệu Bà từ Thiên Hậu Cung sang Quan Đế Miếu để hội ngộ cùng Thánh Đế, tiếp nối bằng lễ Thượng kỳ, lễ Cáo Tiền hiền và lễ Khai kinh cầu quốc thái dân an. Trong không gian trầm mặc khói trầm hương và tiếng chuông trống Bát nhã, các vị bô lão mặc áo dài gấm truyền thống thành kính dâng hương tưởng niệm công đức tổ tiên đã khai phá vùng đất Bình Thuận, cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa, ngư dân ra khơi đánh bắt an toàn và trăm họ ấm no.

Đến chiều tối ngày hai mươi mốt tháng bảy âm lịch, nghi thức lễ phóng thủy đăng trên sông Cà Ty và lễ thí thực cô hồn được cử hành trang trọng nhằm siêu độ cho những bậc tiền nhân và những ngư dân không may tử nạn trên biển cả. Hàng ngàn ngọn hoa đăng lung linh được thả xuống dòng nước Cà Ty trôi ra cửa biển lớn, gửi gắm tấm lòng nhân ái, hiếu nghĩa của người đang sống đối với người đã khuất trong tiết tháng bảy Vu Lan báo hiếu của văn hóa phương Đông.

Đại đoàn Nghinh Ông xuất du và nghệ thuật dân gian

Sáng ngày hai mươi hai tháng bảy âm lịch là thời khắc tưng bừng nhất của lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết khi đại đoàn Nghinh Ông chính thức xuất phát từ Quan Đế Miếu tuần du qua các đường phố với sự tham gia của hơn một ngàn nghệ nhân được chia thành hàng chục đoàn nối tiếp nhau. Dẫn đầu đoàn rước là đội lân sư rồng uy dũng cùng bức đại kỳ Quan Thánh Đế Quân, theo sau là kiệu Thánh Đế chạm khắc lộng lẫy, đoàn nhạc lễ cổ truyền bát âm, đoàn cồng chiêng và các đội hóa trang tái hiện các nhân vật lịch sử như Bát Tiên, Quan Âm Nam Hải, Bao Công, Tôn Ngộ Không, Phúc Lộc Thọ.

Đặc sắc nhất trong đoàn rước là màn biểu diễn của các đội lân sư rồng và rồng thanh truyền thống dài hàng chục mét uốn lượn điêu luyện trên đường phố, hòa cùng vũ điệu uyển chuyển của đội gánh hoa, đội múa quạt, múa đèn lồng và gánh cá ông Bối. Sau những giờ phút diễu hành sôi nổi dưới nắng vàng miền biển, các gia đình và du khách còn quây quần thưởng thức hương vị ẩm thực bản địa thanh tao như món lẩu thả Phan Thiết đậm đà phong vị ngũ hành, thắt chặt thêm tình thân hữu giữa các cộng đồng cư dân.

Giá trị văn hóa cộng đồng và bảo tồn lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết

Trải qua hơn hai thế kỷ rưỡi lưu truyền liên tục qua nhiều biến thiên lịch sử, lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết đã vượt ra khỏi phạm vi tín ngưỡng của một cộng đồng riêng lẻ để trở thành tài sản văn hóa chung vô giá của nhân dân toàn vùng duyên hải. Lễ hội là minh chứng sống động cho sức mạnh đại đoàn kết và tinh thần dung hợp văn hóa cởi mở của người dân Việt Nam.

Sợi dây cố kết tình đoàn kết Hoa và Việt bền chặt

Giá trị nhân văn sâu sắc nhất của lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết nằm ở khả năng gắn kết bền chặt giữa cộng đồng người Hoa và người Việt cùng sinh sống trên mảnh đất cửa biển Cà Ty. Từ công tác chuẩn bị hậu cần, luyện tập đội hình lân sư rồng cho đến việc lập bàn hương án nghinh đón đoàn rước trên phố, người dân thuộc mọi thành phần trong xã hội đều tự nguyện chung tay góp sức với tấm lòng thành kính và niềm vui hân hoan. Những chuẩn mực đạo đức tốt đẹp về lòng trung nghĩa, sự hiếu thảo, tinh thần tương thân tương ái và chữ tín trong lao động sản xuất được truyền trao tự nhiên từ thế hệ cao niên sang lớp thanh thiếu niên kế cận.

Sức sống di sản văn hóa phi vật thể nơi phố biển

Trong dòng chảy văn hóa đương đại, lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết được chính quyền và nhân dân địa phương bảo tồn nguyên vẹn các nghi thức cổ truyền, kiên quyết loại bỏ mọi biểu hiện hủ tục mê tín dị đoan hay thương mại hóa lễ hội. Các câu lạc bộ nhạc lễ cổ truyền, đội lân sư rồng và hội quán các bang hội thường xuyên được hỗ trợ trùng tu di tích, truyền dạy nghệ thuật diễn xướng dân gian và chữ Hán Nôm cổ cho thế hệ trẻ. Nhờ đó, mỗi kỳ lễ hội diễn ra vào năm chẵn âm lịch đều thu hút hàng vạn người dân và du khách về chiêm bái, trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc của vùng biển Nam Trung Bộ.

Với bề dày lịch sử từ năm 1770 cùng hệ thống nghi lễ rước thần độc đáo, lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết mãi là viên ngọc quý trong bức tranh di sản văn hóa đa dạng từ cao nguyên đại ngàn xuống miền biển xanh đầy nắng gió. Nhằm gìn giữ và quảng bá toàn diện các giá trị di sản phi vật thể bản địa, cổng thông tin Lâm Đồng NSSC luôn đồng hành số hóa nguồn tư liệu bách khoa chuẩn mực phục vụ công tác nghiên cứu và tìm hiểu văn hóa của độc giả cả nước.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lâm Đồng

lamdong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lâm Đồng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lâm Đồng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất