Bỏ qua đến nội dung

Đảo Phú Quý - Viên ngọc núi lửa xanh biếc giữa trùng khơi Nam Trung Bộ

Cách đất liền Phan Thiết khoảng năm mươi sáu hải lý về phía đông nam, đảo Phú Quý hiện lên giữa Biển Đông như một quần đảo tiền tiêu mang cấu trúc địa chất núi lửa bazan kỳ vĩ. Vùng đất cù lao Thu không chỉ sở hữu rạn san hô trù phú quanh mười hòn đảo lớn nhỏ mà còn bảo lưu hệ thống đình vạn, lăng thờ Cá Ông và chùa cổ có niên đại hàng thế kỷ.

NSSC Lâm ĐồngĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Toàn cảnh đảo Phú Quý nhìn từ trên cao với làn nước biển xanh ngọc bích bao bọc quanh bờ đảo

Giữa vùng biển duyên hải cực Nam Trung Bộ tràn ngập nắng gió, đảo Phú Quý vươn mình khỏi làn nước đại dương xanh thẫm với diện tích tự nhiên hơn mười bảy cây số vuông cùng hệ thống ghềnh đá đen huyền bí. Nơi đây hội tụ những tầng đá trầm tích phun trào có tuổi đời hàng triệu năm, những dải cát trắng mịn ôm lấy rạn san hô nguyên sơ và chiều sâu văn hóa biển đảo lâu đời của cộng đồng cư dân các xã Tam Thanh, Ngũ Phụng, Long Hải.

Vị trí địa lý và kiến tạo núi lửa của đảo Phú Quý

Nằm ở tọa độ địa lý từ 10 độ 29 phút đến 10 độ 33 phút vĩ bắc và từ 108 độ 55 phút đến 108 độ 58 phút kinh đông, đảo Phú Quý giữ vị trí tâm điểm giao thoa hàng hải chiến lược trên vùng biển phía đông nam đất liền. Quần đảo cách cảng Phan Thiết khoảng năm mươi sáu hải lý về hướng đông nam và tạo thành thế chân kiềng vững chãi trên thềm lục địa Nam Trung Bộ.

Lịch sử địa danh cù lao Thu qua các thư tịch

Trong tiến trình lịch sử địa danh học hàng hải Việt Nam, hòn đảo tiền tiêu này từng được ghi chép dưới nhiều tên gọi phản ánh đặc điểm sản vật qua từng thời kỳ. Các thư tịch cổ thế kỷ mười sáu đến thế kỷ mười tám thường nhắc đến đảo với danh xưng dân dã là cù lao Thu hay cù lao Khoai Xứ. Tên gọi cù lao Khoai Xứ bắt nguồn từ việc thổ nhưỡng đất đỏ bazan pha cát trên đảo thích hợp cho các giống khoai lang, khoai từ, cây dứa dại sinh trưởng quanh năm, trở thành nguồn lương thực dự trữ cho các đoàn thuyền ghé đảo.

Trong khi đó, danh xưng cù lao Thu gắn liền với nguồn lợi cá thu dồi dào hội tụ quanh các rạn đá ngầm mỗi mùa gió chướng, đồng thời được phiên âm trên hải đồ cổ phương Tây là Poulo Cecir de Mer. Trong bộ sử liệu Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn và khảo cứu địa chí của danh sĩ Nguyễn Thông, vùng đảo này được phiên âm chữ Hán là Thuận Tịnh đảo hoặc Phú Quý đảo, hàm chứa ước vọng về một vùng đất trù phú, bình an giữa trùng khơi. Từ thế kỷ mười bảy, cư dân người Việt từ vùng ngũ quảng đã vượt biển ra đảo định cư, sát cánh cùng cư dân Chăm bản địa quy tụ thành mười một làng cổ thuộc tổng Phú Quý, đặt nền móng cho ba xã Tam Thanh, Ngũ Phụng và Long Hải ngày nay.

Cấu trúc quần đảo mười hòn và địa tầng bazan cổ

Về mặt địa mạo và kiến tạo địa chất, đảo Phú Quý là đảo chính trung tâm của quần đảo gồm mười hòn đảo lớn nhỏ quây quần trên một bệ ngầm núi lửa cổ đại. Đảo chính dài khoảng sáu cây số, rộng ba phẩy năm cây số và chu vi bờ biển hai mươi bốn cây số. Vây quanh đảo chính là chín đảo vệ tinh gồm Hòn Tranh ở phía đông nam, Hòn Đen, Hòn Đỏ, Hòn Trứng, Hòn Giữa, Hòn Hải (điểm cơ sở A6 lãnh hải Việt Nam), Hòn Đồ Lớn, Hòn Đồ Nhỏ và Hòn Khô.

Theo các khảo sát địa chất biển kỷ Đệ Tứ, toàn bộ quần đảo được hình thành từ hoạt động phun trào núi lửa ngầm dưới đáy biển kết hợp phun trào trên cạn cách ngày nay hàng triệu năm. Minh chứng sống động cho nguồn gốc núi lửa của đảo là ba ngọn núi cổ gồm núi Cao Cát ở phía bắc (cao 106 mét), núi Cấm ở phía tây (cao 108 mét) và đồi Chuối ở phía nam (cao 71 mét). Dọc theo bờ biển quanh đảo, dòng dung nham bazan nóng chảy khi xưa trào ra gặp nước biển lạnh đã đông cứng tức thì, kiến tạo nên những vách đá bazan đen tuyền, bãi đá cuội tròn nhẵn và những ghềnh đá tổ ong kỳ vĩ.

Tên đảoVị tríCấu tạo địa chấtGiá trị cảnh quan tiêu biểu
Đảo chính Phú QuýTrung tâm quần đảoDiện tích hơn 16,5 km2, nền đá bazan cổTrung tâm cư trú, di tích văn hóa và vịnh cát trắng
Đảo Hòn TranhĐông nam đảo chínhDiện tích 0,7 km2, đồi đá núi lửa kín gióCó Vũng Phật, Vũng Gấm và rạn san hô nguyên sơ
Đảo Hòn Đen, Hòn KhôĐông bắc xã Long HảiKhối đá bazan đen trồi lên từ thềm biển nôngQuần thể đá núi lửa đối diện gành đá Mộ Thầy
Đảo Hòn Trứng, Hòn ĐỏVùng biển đông namĐá phun trào màu nâu đỏ xếp chồngĐiểm cư trú tự nhiên của các loài chim biển di cư
Đảo Hòn HảiNam đảo chính 60 kmKhối đá phun trào dựng đứng cao 113 métCột mốc chủ quyền điểm cơ sở A6 trên thềm lục địa

Địa hình bờ biển, thủy văn và sinh thái đảo Phú Quý

Đặt trong tổng thể dải cảnh quan biển đảo duyên hải Nam Trung Bộ, nếu như trên đất liền nổi bật với những đồi cát vàng đỏ tại danh thắng Mũi Né Phan Thiết, ốc đảo sen giữa triền cát trắng Bàu Trắng Bình Thuận, mũi đá hoa cương Mũi Kê Gà hay bãi sỏi bảy màu bãi đá Cổ Thạch Tuy Phong Bình Thuận, thì đảo Phú Quý lại mang diện mạo hoàn toàn khác biệt của một cù lao núi lửa giữa đại dương. Sự kết hợp giữa ghềnh đá bazan, bãi cát san hô và chế độ thủy văn biển khơi đã tạo nên một hệ sinh thái biển đảo đặc sắc.

Vòng cung cát trắng Vịnh Triều Dương và Bãi Nhỏ Gành Hang

Mặc dù phần lớn chu vi bờ biển của đảo được bao bọc bởi các thềm đá bazan đen đóng vai trò như đê chắn sóng tự nhiên, thiên nhiên vẫn ưu ái kiến tạo ở bờ phía nam và đông nam những bãi cát bồi trầm tích biển – san hô tuyệt đẹp. Nổi bật nhất là Vịnh Triều Dương nằm trên địa bàn xã Tam Thanh ở phía nam đảo, nơi sở hữu dải bờ biển hình cánh cung dài gần hai cây số với bãi cát trắng mịn màng, độ dốc thoải đều và mặt nước biển êm ả màu xanh ngọc bích. Dọc theo bờ vịnh là rừng phi lao cổ thụ xanh rì chắn gió cát, nhìn thẳng ra bóng đảo Hòn Tranh phía chân trời.

Cách Vịnh Triều Dương không xa về phía đông nam, dưới chân sườn đồi Chuối là quần thể thắng cảnh Bãi Nhỏ Gành Hang – nơi thể hiện rõ nét sự giao hòa giữa địa hình cát trắng và vách đá núi lửa cổ đại. Bãi Nhỏ là một vũng biển nhỏ hình bán nguyệt được ôm trọn bởi hai mũi đá bazan nhô ra biển, giúp mặt nước bên trong luôn phẳng lặng và trong vắt. Ngay kế bên Bãi Nhỏ là khu vực Gành Hang, nơi những vách đá bazan dựng đứng cao hàng chục mét bị sóng biển bào mòn qua hàng vạn năm tạo thành khe nước "Khe Sung Sướng" và các hồ nước biển tự nhiên trên ghềnh đá.

Bờ cát trắng hình bán nguyệt và làn nước trong vắt tại thắng cảnh Bãi Nhỏ Gành Hang trên đảo Phú Quý
Bờ cát trắng hình bán nguyệt và làn nước trong vắt tại thắng cảnh Bãi Nhỏ Gành Hang trên đảo Phú Quý

Hệ sinh thái rạn san hô và khí hậu đại dương

Nằm tách biệt hẳn với các cửa sông lớn trong đất liền nên vùng biển quanh đảo Phú Quý không chịu ảnh hưởng của phù sa đục ngầu vào mùa mưa lũ, nhờ đó độ trong suốt của nước biển đạt từ mười đến hơn hai mươi mét. Trên nền đá bazan ngầm rộng lớn chạy vòng quanh đảo chính và đảo Hòn Tranh, một hệ sinh thái rạn san hô và thảm cỏ biển nhiệt đới trù phú đã phát triển rực rỡ. Các khảo sát sinh học biển ghi nhận vùng biển quanh đảo có hơn một trăm ba mươi loài san hô tạo rạn cùng bảy loài cỏ biển, là nơi cư trú của hàng trăm loài sinh vật biển có giá trị cao như tôm hùm bông, cua huỳnh đế, cá mú đỏ, ốc bàn tay, hải sâm và rùa biển.

Về mặt khí hậu và thủy văn, vùng đảo mang đặc trưng khí hậu nhiệt đới gió mùa đại dương ôn hòa với nhiệt độ trung bình năm dao động khoảng 26 đến 27 độ C, chia thành mùa gió nam êm đềm (tháng ba đến tháng tám âm lịch) và mùa gió bắc (tháng chín đến tháng hai năm sau). Đặc biệt, cấu trúc tầng đất phong hóa bazan và các khe nứt trong đá phun trào trên sườn núi Cấm, núi Cao Cát đã giữ lại lượng nước mưa dồi dào, hình thành các túi nước ngầm nước ngọt quý giá nuôi sống hơn ba vạn cư dân cùng những rặng dứa dại, cây phong ba, cây mù u cổ thụ giữa bốn bề nước mặn.

Quần thể thắng cảnh và di tích tâm linh trên đảo Phú Quý

Trải qua hơn ba thế kỷ định cư và khai mở vùng biển đảo tiền tiêu, các thế hệ cư dân trên đảo Phú Quý đã kiến tạo nên một mạng lưới hơn ba mươi công trình kiến trúc tín ngưỡng, tôn giáo và lịch sử mật độ dày đặc. Sự hòa quyện giữa các tuyệt tác địa chất tự nhiên với những ngôi chùa cổ, đền miếu và vạn chài trăm năm tuổi đã tạo nên chiều sâu văn hóa tâm linh độc đáo.

Vách đá trầm tích núi Cao Cát và chùa Linh Sơn

Tọa lạc ở phía bắc đảo thuộc địa phận xã Long Hải, núi Cao Cát là một trong những kỳ quan địa mạo ấn tượng nhất của toàn quần đảo với độ cao 106 mét so với mực nước biển và được cư dân bản địa tôn kính xem như ngọn núi thiêng trấn giữ phương bắc. Khác với những khối đá bazan đặc sít ở chân bờ biển, phần đỉnh núi Cao Cát được cấu tạo từ các tầng đá trầm tích phun trào núi lửa chứa cát kết và túp núi lửa gắn kết chặt chẽ, xếp chồng lên nhau thành hàng trăm lớp vân ngang uốn lượn. Trải qua hàng triệu năm chịu tác động bào mòn của gió biển mặn, các vách đá nơi đây đã hình thành những rãnh xoắn ốc và những tầng vân xếp lớp hùng vĩ.

Nằm tựa lưng vào vách đá cổ kính trên sườn núi Cao Cát là quần thể chùa Linh Sơn – ngôi cổ tự có lịch sử hơn hai trăm năm tuổi gắn liền với hành trình tu tập của tổ sư Trần Hữu Đức từ thế kỷ mười tám. Từ chân núi bước lên hàng trăm bậc thang đá uốn lượn, du khách sẽ bắt gặp tượng Phật Bà Quan Thế Âm Bồ Tát uy nghi ngự trên đài sen trắng muốt giữa đỉnh núi lộng gió. Đứng từ sân chùa Linh Sơn phóng tầm mắt xuống phía dưới, toàn bộ bức tranh làng mạc trù phú của xã Long Hải và dải bờ biển gành đá đen hiện ra trọn vẹn.

Vách đá trầm tích núi lửa xếp tầng kỳ vĩ trên đỉnh núi Cao Cát thuộc đảo Phú Quý
Vách đá trầm tích núi lửa xếp tầng kỳ vĩ trên đỉnh núi Cao Cát thuộc đảo Phú Quý

Ngọn hải đăng Phú Quý và cột cờ chủ quyền biển

Ở phía tây đảo thuộc địa bàn xã Ngũ Phụng, ngọn núi Cấm (cao 108 mét) là điểm cao nhất của toàn bộ quần đảo và là miệng núi lửa cổ lớn nhất trên đảo chính. Trên đỉnh núi Cấm là nơi tọa lạc của công trình hải đăng Phú Quý được đưa vào hoạt động từ năm 1994, giữ vai trò là ngọn hải đăng quốc tế quan trọng trên tuyến hàng hải ngang qua vùng biển Nam Trung Bộ. Tháp hải đăng có chiều cao 18 mét, đưa tâm sáng của đèn biển lên độ cao 126 mét so với mực nước biển, có tầm chiếu sáng ban đêm vươn xa tới hai mươi hai hải lý.

Men theo hơn một trăm hai mươi bậc đá cổ xuyên qua cánh rừng cây xanh rợp bóng lên đỉnh núi Cấm, ngay dưới chân tháp hải đăng Phú Quý còn có ngôi chùa Linh Bửu cổ kính và công trình đuốc Bác Hồ. Cùng với ngọn hải đăng trên đỉnh núi Cấm, tại khu vực mũi đồi Chuối hướng ra biển phía đông nam xã Tam Thanh, công trình Cột cờ chủ quyền Tổ quốc tại đảo Phú Quý được xây dựng uy nghiêm với chiều cao hai mươi hai phẩy sáu mét, mặt hướng thẳng ra Biển Đông. Lá cờ đỏ sao vàng tung bay kiêu hãnh trên đỉnh cột cờ và ánh đèn hải đăng trên đỉnh núi Cấm đã trở thành biểu tượng thiêng liêng khẳng định chủ quyền biển đảo của Tổ quốc.

Đền thờ Công chúa Bàn Tranh và di tích Vạn An Thạnh

Không gian văn hóa lịch sử trên đảo còn in đậm dấu ấn giao thoa văn hóa Chăm – Việt thông qua hệ thống di tích cấp quốc gia vô cùng giá trị. Nổi bật hàng đầu là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia đền thờ Công chúa Bàn Tranh (đền Bà Chúa Đảo) tọa lạc tại xã Long Hải. Theo truyền thuyết dân gian và mười sáu đạo sắc phong triều Nguyễn còn lưu giữ, công chúa Bàn Tranh là con gái út của vua Chămpa vào cuối thế kỷ mười lăm, đã dẫn dắt những người tùy tùng khai khẩn đất hoang trồng trọt, đào giếng lấy nước ngọt và lập nên những xóm làng đầu tiên trên đảo; sau khi bà hóa, cả người Chăm lẫn người Việt đều tôn bà làm Tiền hiền – Bà Chúa Đảo và thực hành nghi lễ rước sắc Bà luân phiên giữa các làng cổ.

Bên cạnh đền thờ Bà Chúa Đảo, di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia Vạn An Thạnh nằm sát bờ biển xã Tam Thanh (khởi dựng năm Tân Sửu 1781) là một bảo tàng văn hóa biển sống động. Hiện nay, khuôn viên Vạn An Thạnh đang lưu giữ và thờ phụng gần một trăm bộ hài cốt của loài thú biển khổng lồ (Cá Ông – cá voi và rùa da), trong đó có bộ xương cá voi dài tới hơn mười bảy mét được trưng bày hoàn chỉnh. Cùng với ngôi chùa Linh Quang ở xã Tam Thanh (di tích cấp quốc gia tạo lập năm 1747) và gành đá Mộ Thầy Sài Nại ở xã Long Hải (nơi giao thoa tín ngưỡng với Dinh Thầy Thím La Gi Bình Thuận và chùa núi Tà Cú Hàm Thuận Nam Bình Thuận trong đất liền), quần thể di tích trên đảo đã phản ánh trọn vẹn lịch sử tâm linh của cư dân vùng biển.

Tên di tíchVị tríNiên đạiGiá trị di sản cốt lõi
Chùa Linh QuangXã Tam ThanhKhởi dựng 1747Cổ tự Phật giáo lâu đời nhất trên đảo, lưu giữ tượng cổ
Vạn An ThạnhXã Tam ThanhKhởi dựng 1781Trung tâm thờ Cá Ông, trưng bày bộ xương cá voi dài 17 mét
Đền Công chúa Bàn TranhXã Long HảiThế kỷ XVGiao thoa văn hóa Chăm - Việt, lưu giữ 16 đạo sắc phong
Núi Cao Cát, chùa Linh SơnXã Long HảiThế kỷ XVIIIVách đá trầm tích núi lửa bị gió biển phong hóa xếp tầng
Hải đăng Phú QuýXã Ngũ PhụngNăm 1994Đèn biển quốc tế cao 126 mét so với mặt biển

Đời sống văn hóa làng chài và vị thế di sản đảo Phú Quý

Giữa bốn bề sóng vỗ của đại dương bao la, cộng đồng hơn ba vạn cư dân trên đảo Phú Quý vẫn giữ nguyên cốt cách hào sảng, nghĩa tình và lối sống gắn bó máu thịt với biển cả. Những lễ hội cầu ngư truyền thống, nhịp sống cảng cá lúc bình minh cùng các sản vật biển khơi đã làm nên linh hồn văn hóa sống động của vùng cù lao tiền tiêu.

Tín ngưỡng thờ Cá Ông và nghề đi biển truyền thống

Đối với ngư dân sinh sống tại các vạn chài trên đảo, tín ngưỡng thờ thần Nam Hải (Cá Ông) tại Vạn An Thạnh và chín ngôi vạn chài quanh đảo đã trở thành điểm tựa tinh thần thiêng liêng nhất. Tương tự như không gian lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết và lễ hội Cầu ngư Vạn Thủy Tú Phan Thiết trên đất liền, vào các kỳ tế xuân và tế thu hàng năm tại các vạn chài trên đảo, ngư dân đều trang trọng tổ chức nghi lễ cầu ngư, hát bả trạo chèo thuyền trên cạn và diễn xướng tuồng cổ để tri ân thần biển, cầu mong mưa thuận gió hòa, tàu thuyền ra khơi tôm cá đầy khoang.

Nghề đi biển truyền thống của cư dân cù lao Thu nổi tiếng khắp miền Trung bởi kỹ thuật đóng tàu gỗ lớn đánh bắt xa bờ, nghề lặn biển và nghề nuôi cá lồng bè tại các vũng kín gió quanh đảo Hòn Tranh. Nhờ vùng nước biển sâu tinh khiết và rạn san hô trù phú, vùng biển quanh đảo đã sản sinh ra những thức quà biển nức tiếng như cua huỳnh đế, cá mú đỏ, tôm hùm bông, hải sâm cùng nguồn nguyên liệu hải sản tươi ngon gắn liền với văn hóa ẩm thực duyên hải như mực một nắng Phan Thiết, nước mắm Phan Thiết, gỏi cá mai Mũi Né và lẩu thả Phan Thiết.

Bảo tồn danh thắng quốc gia và hệ sinh thái biển đảo

Với giá trị đặc biệt về địa chất núi lửa đại dương, đa dạng sinh học rạn san hô và hệ thống di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia dày đặc, khu vực đảo Phú Quý đã được phê duyệt quy hoạch là Khu du lịch quốc gia và Khu bảo tồn biển trọng điểm của Việt Nam. Trên hành trình phát triển kinh tế biển xanh bền vững, chính quyền và người dân huyện đảo đang triển khai đồng bộ các giải pháp bảo vệ nghiêm ngặt thảm cỏ biển, phục hồi rạn san hô tự nhiên, phát triển năng lượng tái tạo từ điện gió – điện mặt trời và thực hiện phong trào không rác thải nhựa đại dương để giữ gìn sự trong lành nguyên sơ cho Vịnh Triều Dương, Bãi Nhỏ Gành Hang cũng như đỉnh núi Cao Cát.

Sự kết nối giao thông hàng hải ngày càng hiện đại cùng ý thức tự giác bảo vệ môi trường sinh thái của cộng đồng địa phương đã giúp hòn đảo giữ vững vẻ đẹp thanh bình giữa đại dương. Đồng hành cùng công cuộc số hóa và quảng bá di sản văn hóa – thiên nhiên biển đảo Việt Nam, chuyên trang Lâm Đồng NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác về địa chí, lịch sử và hệ sinh thái của toàn vùng duyên hải và cao nguyên.

Hội tụ vẻ đẹp kỳ vĩ của những vách đá trầm tích triệu năm nơi chùa Linh Sơn, ánh sáng kiên cường của ngọn hải đăng Phú Quý, chiều sâu tâm linh tại đền thờ Công chúa Bàn Tranh và sắc nước xanh ngọc bích nơi bờ cát trắng, đảo Phú Quý xứng đáng là viên ngọc quý nơi tiền tiêu Tổ quốc. Việc trân trọng, gìn giữ hệ sinh thái biển đảo và di sản văn hóa cù lao Thu chính là nền tảng để vùng đất này mãi tỏa sáng giữa trùng khơi Biển Đông.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lâm Đồng

lamdong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lâm Đồng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lâm Đồng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất