Bỏ qua đến nội dung

Mũi Kê Gà - Tuyệt tác ghềnh đá hoa cương và ngọn hải đăng trăm tuổi nơi cửa biển

Tọa lạc tại dải bờ biển xã Tân Thành thuộc huyện Hàm Thuận Nam, Mũi Kê Gà hiện lên như một bức tranh địa chất kỳ vĩ nơi hàng vạn phiến đá hoa cương đa hình thái giao hòa cùng sóng nước đại dương và chứng tích hàng hải trăm năm tuổi.

NSSC Lâm ĐồngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh Mũi Kê Gà nhìn từ trên cao với đảo đá hoa cương và dải cát nối đất liền

Nằm vươn mình ra vùng biển phía đông nam cách trung tâm đô thị Phan Thiết khoảng ba mươi cây số, Mũi Kê Gà là một trong những cấu trúc địa mạo duyên hải độc đáo bậc nhất của dải đất Nam Trung Bộ. Nơi đây hội tụ vẻ đẹp nguyên sơ của hàng vạn khối đá hoa cương cổ đại chồng xếp tự nhiên, làn nước biển trong xanh bốn mùa cùng ngọn hải đăng thế kỷ đứng hiên ngang dẫn lối cho tàu thuyền vượt sóng khơi xa.

Vị trí địa lý và hình thái bờ biển của Mũi Kê Gà

Trong tổng thể bức tranh địa lý tự nhiên vùng duyên hải cực nam Trung Bộ, Mũi Kê Gà giữ vai trò là điểm nhấn địa hình chuyển tiếp ấn tượng giữa các dải đồi cát ven bờ và thềm lục địa ngoài khơi. Cấu trúc mũi đất nhô dài ra đại dương kết hợp cùng cụm đảo đá cận bờ đã kiến tạo nên một vùng vịnh nửa kín gió, vừa giàu giá trị cảnh quan vừa mang ý nghĩa chiến lược về hàng hải suốt nhiều thế kỷ.

Nguồn gốc địa danh dân gian và tọa độ cửa biển

Về mặt tọa độ hành chính và không gian địa lý, danh thắng này thuộc địa phận xã Tân Thành, huyện Hàm Thuận Nam, nằm trên trục đường ven biển kết nối giữa thị xã La Gi ở phía tây nam và trung tâm Phan Thiết ở phía đông bắc. Từ xa xưa, những cư dân bản địa và các bậc tiền hiền đi mở cõi dọc theo dải đất ven biển đã gọi mũi đất nhô ra biển này bằng tên gọi thuần Việt là mũi Khe Gà. Tên gọi dân gian ấy bắt nguồn từ đặc điểm hình thái tự nhiên của các dải đá bị sóng biển bào mòn tạo thành những khe nước hẹp, kết hợp với cụm đá nhô cao ở đầu mũi đất có hình dáng tựa như chiếc đầu của một chú gà rừng đang vươn cổ gáy trước bình minh.

Bên cạnh giả thuyết về hình dáng khe đá, ký ức truyền khẩu của ngư dân vùng xã Tân Thành còn lý giải rằng xưa kia khu vực rừng cây bụi ven bờ và trên đảo nhỏ từng là nơi sinh sống của nhiều đàn gà rừng bản địa tập trung quanh các khe nước ngọt. Trải qua thời kỳ người Pháp khảo sát thủy đạc và thiết lập bản đồ hàng hải Đông Dương vào cuối thế kỷ mười chín, cách ghi âm trên hải đồ quốc tế là Kéga đã dần chuyển hóa thành tên gọi Mũi Kê Gà trong các văn bản địa chí đương đại. Phía sau lưng vùng biển này là dải địa hình đồi cát lượn sóng vươn cao dần về phía tây bắc nơi có danh thắng tâm linh chùa núi Tà Cú Hàm Thuận Nam Bình Thuận ẩn hiện giữa rừng nguyên sinh, tạo nên thế địa linh sơn thủy vững chãi che chắn cho các xóm chài ven bờ.

Cấu trúc eo biển ngăn cách đất liền với đảo đá

Điểm đặc sắc nhất trong cấu trúc hình thái bờ biển tại đây là sự hiện diện của đảo Kê Gà, một hòn đảo đá tự nhiên còn được ngư dân địa phương gọi là Hòn Bà, nằm tách biệt khỏi phần mũi đất liền khoảng năm trăm mét mặt nước. Toàn bộ phần đảo ngoài khơi có diện tích tự nhiên rộng khoảng năm héc-ta, vươn cao lên giữa mặt biển như một pháo đài đá vững chắc với các sườn dốc thoải dần về phía đất liền nhưng dựng đứng hiểm trở ở mặt hướng ra khơi xa, đóng vai trò như bức tường chắn sóng tự nhiên cho vùng bờ bãi bên trong.

Khoảng không gian mặt nước rộng chừng nửa cây số nằm giữa mũi đất liền và đảo Kê Gà tạo thành một eo biển nông có đáy cát pha đá cuội hết sức đặc biệt. Thay vì là một lạch nước sâu cố định, đáy eo biển này là dải thềm cát ngầm được bồi tụ bởi hai luồng sóng giao thoa từ phía bắc và phía nam mũi đất. Hai bên sườn của dải bờ biển ôm lấy mũi đất là những cánh cung cát trắng mịn trải dài hàng cây số, điểm xuyết bởi những cụm đá mồ côi nằm rải rác từ mép sóng cho tới tận chân đồi dương.

| Hạng mục địa lý và công trình | Thông số kỹ thuật và quy mô tự nhiên | Đặc điểm cấu tạo và vai trò không gian |

| --- | --- | --- |

| Tọa độ hành chính ven biển | Thuộc địa phận xã Tân Thành, huyện Hàm Thuận Nam | Nằm cách trung tâm Phan Thiết khoảng 30 km về hướng đông nam |

| Diện tích tự nhiên đảo Kê Gà | Khoảng 5 ha đá hoa cương nguyên khối ngoài khơi | Đóng vai trò bình phong chắn sóng và nền móng xây dựng hải đăng |

| Khoảng cách eo biển ngăn cách | Chiều rộng khoảng 500 m tính từ mũi đất liền ra đảo | Hình thành dải cát ngầm nối liền hai bờ khi thủy triều xuống thấp |

| Chiều cao tháp hải đăng Kê Gà | Tháp đá cao 35 m, tổng độ cao 65 m so với mặt biển | Công trình kiến trúc bát giác bằng đá chạm khắc vận hành từ năm 1900 |

| Hệ thống bậc thang nội thất | Gồm 183 bậc thang thép xoắn ốc liên hoàn bên trong | Dẫn lối từ chân tháp lên buồng đèn tín hiệu có tầm chiếu 22 hải lý |

Đặc điểm kiến tạo địa chất và thủy văn tại Mũi Kê Gà

Không chỉ cuốn hút bởi đường nét bờ biển uốn lượn, Mũi Kê Gà còn được giới nghiên cứu khoa học trái đất đánh giá như một bảo tàng địa chất ngoài trời vô cùng sống động. Sự tác động bền bỉ của sóng biển, gió mùa và chế độ bán nhật triều lên nền đá magma xâm nhập cổ đại đã điêu khắc nên những tuyệt tác hình khối thiên nhiên hiếm có trên dải bờ biển Việt Nam.

Quần thể ghềnh đá hoa cương cổ qua triệu năm

Nền tảng cấu tạo địa chất chủ đạo làm nên diện mạo kỳ vĩ của toàn bộ khu vực mũi đất và đảo Kê Gà là khối đá granit hay còn gọi là đá hoa cương có niên đại kiến tạo hàng trăm triệu năm. Trong quá trình vận động kiến tạo của vỏ Trái Đất ở kỷ Phấn Trắng, các khối magma nóng chảy từ dưới sâu đã xâm nhập lên tầng trên rồi nguội lạnh từ từ, kết tinh thành những dải đá có độ cứng rất cao với sắc vàng hồng, xám trắng và nâu đỏ đan xen. Khi lớp đất đá phủ bên trên bị bào mòn qua các kỷ địa chất, khối đá magma cổ đại này lộ thiên ngay tại ranh giới tiếp xúc giữa lục địa và đại dương.

Dưới sự vỗ đập không ngừng của sóng biển kết hợp với quá trình phong hóa vật lý do chênh lệch nhiệt độ và độ mặn của hơi nước biển, các khối đá hoa cương nguyên tảng bị tách nứt theo các khe kiến tạo ngang dọc. Qua hàng triệu năm mài giũa, những góc cạnh sắc nhọn dần trở nên bo tròn mềm mại, tạo thành hàng vạn phiến đá hình tròn, hình bầu dục hoặc hình trụ xếp chồng lên nhau ngoạn mục. Người dân vùng biển thường gọi quần thể địa mạo độc đáo này là vườn đá cổ hay bãi đá nhảy bởi sắc màu của đá biến đổi kỳ ảo từ ánh vàng cam rực rỡ lúc bình minh sang sắc tím trầm mặc khi hoàng hôn buông xuống.

Ghềnh đá hoa cương vàng óng cùng chiếc thuyền thúng bên bờ biển Mũi Kê Gà hướng ra đảo xa
Ghềnh đá hoa cương vàng óng cùng chiếc thuyền thúng bên bờ biển Mũi Kê Gà hướng ra đảo xa

Quy luật dòng chảy thủy triều làm lộ dải cát ngầm

Chế độ thủy văn tại vùng biển xung quanh Mũi Kê Gà chịu sự chi phối trực tiếp của quy luật thủy triều bán nhật triều không đều trên vùng biển Nam Trung Bộ cùng hai mùa gió đặc trưng trong năm. Do địa hình mũi đất nhô hẳn ra ngoài đường bờ biển chung, các dòng hải lưu ven bờ khi di chuyển qua đây đều bị đổi hướng và phân tách thành hai nhánh dòng chảy ôm sát hai bên sườn mũi đất. Sự giao thoa giữa hai luồng sóng vòng qua phía bắc và phía nam đảo Kê Gà làm giảm tốc độ dòng chảy ở vùng khuất sóng phía sau đảo, khiến một lượng lớn cát biển mịn được lắng đọng ngay tại trục nối giữa đảo và đất liền.

Hiện tượng tự nhiên kỳ thú nhất gắn liền với cơ chế thủy động lực học này chính là con đường cát ngầm ẩn hiện theo nhịp thủy triều rút. Vào những ngày triều kiệt trong tháng âm lịch, đặc biệt là vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn trong mùa gió nam êm ả từ tháng ba đến tháng tám, mực nước biển hạ thấp làm lộ ra một dải cát trắng mịn nối liền từ mũi đất xã Tân Thành vươn thẳng sang chân đảo đá. Khi thủy triều rút sâu nhất, dải cát này nổi rõ trên mặt nước như chiếc cầu tự nhiên giữa lòng biển khơi, trước khi làn nước xanh biếc khép lại lúc triều dâng để trả lại vẻ biệt lập uy nghiêm cho hòn đảo.

Di sản kiến trúc hải đăng và hệ sinh thái Mũi Kê Gà

Giữa khung cảnh thiên nhiên hoang sơ của đá và nước, giá trị lịch sử của Mũi Kê Gà được nâng lên tầm di sản nhờ sự hiện diện của ngọn hải đăng cổ kính đứng sừng sững trên đỉnh đảo đá. Công trình kiến trúc vượt thời gian này không chỉ là biểu tượng kỹ thuật xây dựng thế kỷ mười chín mà còn hòa quyện tuyệt đẹp với thảm thực vật bản địa xanh ngát trên đảo.

Nghệ thuật lắp ghép đá chạm khắc của tháp bát giác

Vào những năm cuối thế kỷ mười chín, vùng biển qua lại quanh khu vực mũi Khe Gà và bãi cạn Rạng Đông vốn nổi tiếng là một trong những luồng lạch hàng hải hiểm trở trên tuyến đường biển nối liền vịnh Thái Lan, Sài Gòn với các thương cảng miền Trung và quốc tế. Trước yêu cầu cấp bách về bảo đảm an toàn hàng hải cho tàu thuyền qua lại vùng đá ngầm, người Pháp đã khảo sát và khởi công xây dựng hải đăng Kê Gà vào tháng hai năm 1897 dưới sự thiết kế và chỉ huy trực tiếp của kỹ sư Chnavat.

Sau gần hai năm thi công gian khổ giữa điều kiện sóng gió cách trở, công trình hoàn thành vào cuối năm 1898 và chính thức phát sáng vận hành từ năm 1900, trở thành ngọn hải đăng bằng đá cổ nhất và cao nhất khu vực Đông Nam Á. Toàn bộ thân hải đăng Kê Gà được thiết kế theo hình tháp bát giác cân đối, vươn cao ba mươi lăm mét tính từ chân móng tới đỉnh đèn; nếu tính từ mực nước biển lên tới tâm sáng của ngọn đèn trên đỉnh đồi đá thì tổng độ cao đạt sáu mươi lăm mét. Cạnh đáy của chân tháp bát giác rộng ba mét và thu nhỏ dần lên tới đỉnh tháp còn hai phẩy năm mét, tạo nên thế đứng vững chãi trước những cơn bão biển lớn.

Tháp đá hoa cương bát giác của ngọn hải đăng cổ vươn cao giữa vòm cây xanh tại Mũi Kê Gà
Tháp đá hoa cương bát giác của ngọn hải đăng cổ vươn cao giữa vòm cây xanh tại Mũi Kê Gà

Điểm làm nên giá trị kiến trúc độc bản của công trình do kỹ sư Chnavat kiến tạo là kỹ thuật chế tác và lắp ghép những khối đá hoa cương chạm khắc sẵn được vận chuyển bằng đường biển từ Pháp sang. Mỗi phiến đá đều được đục đẽo theo kích thước hình học chính xác tuyệt đối để tự khóa chặt các mạch ghép, cùng tấm phù điêu đá khắc nổi con số 1899 ngay trên vòm cửa chính. Bên trong lòng tháp là hệ thống một trăm tám mươi ba bậc cầu thang bằng thép xoắn ốc nguyên bản dẫn thẳng lên buồng đèn lớn công suất hai nghìn oát, duy trì chùm tia sáng quét xa hai mươi hai hải lý tương đương khoảng bốn mươi cây số trên mặt biển.

Hàng sứ đại trăm tuổi che mát lối lên đỉnh đồi

Bao bọc xung quanh chân tháp đá uy nghiêm trên đảo Kê Gà là một hệ sinh thái thực vật đảo đá ven biển mang sức sống mãnh liệt. Nổi bật nhất trong không gian cảnh quan trên đảo là hai hàng cây thuộc khu rừng sứ cổ thụ được trồng ngay từ thời điểm xây dựng hải đăng vào cuối thế kỷ mười chín. Trải qua hơn một trăm hai mươi năm hứng chịu gió muối mặn mòi và nắng hạn trên nền đảo đá ít đất thịt, những gốc sứ đại vẫn bám rễ sâu vào các khe nứt của đá granit, vươn những thân cành xù xì dọc theo lối bậc đá dẫn từ triền đảo lên chân tháp.

Vào mùa cây đơm bông từ cuối xuân sang đầu hạ, cả khu rừng sứ cổ thụ bung nở hàng vạn chùm hoa trắng muốt điểm nhụy vàng, tỏa hương thơm thanh khiết hòa quyện trong làn gió biển. Dưới tán sứ cổ thụ và dọc theo các sườn đá dốc của đảo là thảm thực vật chịu mặn đặc trưng của vùng biển Nam Trung Bộ với các loài dứa dại gai góc, xương rồng biển và cây phong ba, trong khi vùng nước quanh chân ghềnh đá là nơi cư trú của hệ sinh vật biển phong phú gồm rong mơ, cầu gai, ốc vú nàng và hàu đá.

| Thời điểm và giai đoạn lịch sử | Sự kiện kiến tạo và dấu mốc phát triển | Giá trị di sản đối với vùng biển Hàm Thuận Nam |

| --- | --- | --- |

| Kỷ Phấn Trắng (Hàng triệu năm trước) | Hoạt động magma xâm nhập và phong hóa biển lâu dài | Hình thành quần thể ghềnh đá hoa cương đa hình thái độc đáo |

| Tháng 2 năm 1897 | Khởi công xây dựng ngọn hải đăng trên đỉnh đảo đá | Mở đầu công trình kiến trúc hàng hải quy mô lớn thời cận đại |

| Năm 1899 - Năm 1900 | Hoàn thiện tháp đá bát giác và chính thức phát sáng | Đánh dấu ngọn hải đăng bằng đá cổ nhất và cao nhất Đông Nam Á |

| Thế kỷ XX đến đương đại | Duy trì hoạt động dẫn luồng hàng hải quốc tế liên tục | Trở thành biểu tượng văn hóa biển và danh thắng tiêu biểu |

Bản sắc văn hóa làng chài và vị thế danh thắng Mũi Kê Gà

Không dừng lại ở những giá trị địa chất hay kiến trúc cổ, sức sống của Mũi Kê Gà còn được nuôi dưỡng bởi chiều sâu văn hóa biển của cộng đồng ngư dân bám biển qua nhiều thế hệ. Mối gắn kết máu thịt giữa con người với ngọn đèn biển và sóng nước đại dương đã dệt nên những phong tục, tín ngưỡng và nghề truyền thống giàu bản sắc bản địa.

Nhịp sống ngư nghiệp và tín ngưỡng cư dân miền biển

Ngay phía đất liền đối diện với đảo hải đăng là những xóm chài truyền thống của ngư dân xã Tân Thành, nơi nhịp sống lao động ngư nghiệp diễn ra sôi động từ lúc rạng đông khi hàng trăm chiếc thuyền thúng tròn cập vào bãi cát mịn dưới chân mũi đá. Nguồn hải sản tươi ngon đánh bắt từ ngư trường giàu sinh dưỡng quanh vùng biển Kê Gà chính là nguyên liệu cốt lõi nuôi dưỡng các nghề chế biến truyền thống, từ những mẻ cá cơm than ủ chượp nên giọt nước mắm Phan Thiết sóng sánh hương vị trăm năm cho tới nguồn mực lá câu đêm dưới ánh đèn biển làm nên danh tiếng của thức quà mực một nắng Phan Thiết đậm đà nắng gió.

Trong đời sống tinh thần của ngư dân vạn chài sống quanh mũi Khe Gà, cư dân miền biển luôn gìn giữ trọn vẹn tín ngưỡng thờ cúng thần Nam Hải (Cá Ông) cùng các bậc tiền hiền mở đất thông qua sự giao thoa văn hóa sâu sắc với các kỳ lễ hội Nghinh Ông Phan Thiết và nghi thức cổ truyền tại lễ hội Cầu ngư Vạn Thủy Tú Phan Thiết. Đồng thời, nằm trên cùng dải bờ biển phía nam cách mũi đất không xa là không gian tín ngưỡng Dinh Thầy Thím La Gi Bình Thuận gắn liền với lễ hội Dinh Thầy Thím diễn ra vào rằm tháng chín âm lịch hằng năm, nơi ngư dân vùng biển Tân Thành và La Gi cùng hội tụ dâng hương cầu mong những hải trình vượt sóng bình an.

Giá trị bảo tồn cảnh quan và di sản hàng hải

Xét trên phương diện bảo tồn di sản văn hóa và thiên nhiên, quần thể thắng cảnh Mũi Kê Gà hội tụ đầy đủ các tiêu chí của một di sản hỗn hợp giữa kỳ quan địa mạo tự nhiên và di tích kiến trúc kỹ thuật cổ đại. Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam đã chính thức xác lập kỷ lục quốc gia cho hải đăng Kê Gà là ngọn hải đăng cao nhất và cổ nhất Việt Nam, khẳng định tầm vóc lịch sử của công trình trong mạng lưới bảo đảm an toàn hàng hải trên Biển Đông. Suốt hơn một thế kỷ qua, những người gác đèn biển thầm lặng trên đảo Kê Gà vẫn ngày đêm gìn giữ từng bậc thang thép và ngọn đèn tín hiệu để bảo vệ bình yên cho hàng vạn chuyến tàu.

Việc bảo tồn nguyên trạng hệ thống ghềnh đá hoa cương, dải cát ngầm lộ diện khi thủy triều rút cũng như thảm thực vật rừng sứ cổ thụ trên đảo đang được chính quyền địa phương và cộng đồng cư dân đặc biệt chú trọng nhằm hướng tới phát triển bền vững. Trên hành trình số hóa và lan tỏa những giá trị di sản văn hóa – thiên nhiên đặc sắc của vùng đất cao nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, cổng thông tin Lâm Đồng NSSC đóng vai trò là cầu nối tri thức bách khoa, giúp hệ thống hóa dữ liệu lịch sử, địa chất và sinh thái địa phương một cách toàn diện và chuẩn xác.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử và hàng triệu năm kiến tạo địa chất, Mũi Kê Gà vẫn giữ trọn vẻ đẹp hùng vĩ, nguyên sơ của những ghềnh đá hoa cương vàng óng hòa quyện cùng dáng đứng kiêu hãnh của ngọn hải đăng trăm tuổi giữa Biển Đông. Sự giao thoa hài hòa giữa kỳ quan thiên nhiên kỳ thú, di sản kiến trúc hàng hải cổ điển và chiều sâu văn hóa làng chài bản địa đã khẳng định vị thế bất biến của danh thắng này trong kho tàng di sản văn hóa – tự nhiên Việt Nam.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lâm Đồng

lamdong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lâm Đồng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lâm Đồng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất