Lễ hội cồng chiêng người K'Ho - Thanh âm đại ngàn dưới chân núi Langbiang
NSSC Lâm ĐồngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Trên vùng cao nguyên Lâm Viên và Di Linh hùng vĩ, lễ hội cồng chiêng người K'Ho là biểu tượng văn hóa tinh thần thiêng liêng bậc nhất của cộng đồng cư dân bản địa sinh sống lâu đời dưới chân núi Langbiang. Trong không gian văn hóa cồng chiêng thấm đẫm hơi thở đại ngàn, thanh âm trầm hùng của bộ chiêng đồng sáu chiếc cùng nhịp trống da trâu, nghi lễ cúng Yàng bên cây nêu truyền thống, điệu múa xoang và hương rượu cần men lá luôn cuốn hút tâm hồn người thưởng lãm.
Nguồn gốc tín ngưỡng của lễ hội cồng chiêng người K'Ho
Sự hình thành lễ hội cồng chiêng người K'Ho bắt nguồn từ thế giới quan vạn vật hữu linh cùng chu kỳ canh tác nông nghiệp lúa rẫy, lúa nước của các nhánh tộc người K'Ho trên cao nguyên Nam Tây Nguyên. Tiếng chiêng không chỉ là âm nhạc lễ hội mà còn là ngôn ngữ thiêng dùng để giao cảm giữa buôn làng với đấng tối cao.
Tín ngưỡng đa thần và tâm thức hướng về thần Yàng
Trong đời sống tâm linh cổ truyền của người K'Ho (gồm các nhóm K'Ho Lạch, Cil, Srê, Nộp, Cờ Đòn và Tơ Ring), vũ trụ được cai quản bởi hệ thống thần linh đa thần gọi chung là Yàng, đứng đầu là đấng sáng tạo Ndu tối cao. Vạn vật quanh buôn làng từ ngọn núi, dòng suối, cánh rừng già, hạt lúa trên nương cho tới bếp lửa nhà sàn đều có thần linh che chở như thần Núi, thần Nước, thần Lúa, thần Sấm và thần Lửa. Để bày tỏ lòng biết ơn các đấng siêu nhiên sau mỗi vụ thu hoạch hoặc bước ngoặt trọng đại của đời người, buôn làng đều tổ chức nghi lễ cúng Yàng trang trọng gắn liền với tiếng chiêng thiêng.
Theo quan niệm bản địa, mỗi chiếc chiêng đồng đều ẩn chứa một vị thần giữ chiêng. Khi tiếng chiêng ngân lên giữa núi rừng cũng là lúc cánh cửa vô hình kết nối trần gian với cõi thần linh mở ra, đưa lời khẩn cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt của già làng thấu tận trời xanh. Do đó, sinh hoạt diễn tấu cồng chiêng luôn giữ vị trí trung tâm trong mọi nghi lễ nông nghiệp cổ truyền, đặc biệt là kỳ lễ mừng lúa mới của người K'Ho Lâm Đồng diễn ra vào dịp cuối năm khi lúa chín vàng đã đưa về đầy kho lẫm.
Không gian cư trú cổ truyền dưới chân núi Langbiang
Chiếc nôi bảo tồn nguyên vẹn nhất các giá trị nguyên bản của lễ hội cồng chiêng người K'Ho nằm tại các buôn làng cổ thuộc huyện Lạc Dương trải dài dưới chân núi Langbiang huyền thoại, nối liền với rừng nguyên sinh của Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà Lâm Đồng và mở rộng xuống các cao nguyên Di Linh, Đức Trọng, Lâm Hà, Đam Rông. Ngọn đỉnh Langbiang Đà Lạt sừng sững giữa mây trời không chỉ là nóc nhà của cao nguyên Lâm Viên mà còn gắn liền với thiên tình sử giữa chàng K'Lang và nàng H'Biang, đặt nền móng cho sự thống nhất các bộ tộc K'Ho trên vùng đất cao nguyên.
Trải qua tiến trình lịch sử hình thành Đà Lạt và sự phát triển của các đô thị vùng cao, các buôn làng người K'Ho từ chân núi Langbiang tới khu vực lân cận thác Pongour Đức Trọng Lâm Đồng hay thác Datanla Đà Lạt vẫn kiên trì gìn giữ những bộ chiêng cổ truyền đời theo chế độ mẫu hệ. Trong các gia đình người K'Ho xưa, bộ chiêng đồng cùng những chiếc ché cổ được xem là báu vật gia bảo thiêng liêng, phản ánh vị thế và uy tín của cả dòng tộc trước buôn làng.
Hệ thống nhạc cụ trong lễ hội cồng chiêng người K'Ho
Bản sắc âm nhạc riêng biệt của lễ hội cồng chiêng người K'Ho được định hình bởi cấu trúc dàn chiêng đồng bằng không núm kết hợp nhuần nhuyễn cùng hệ thống nhạc cụ gõ và nhạc cụ hơi chế tác từ nguyên liệu tự nhiên của núi rừng. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các tầng âm thanh tạo nên một chỉnh thể giao hưởng dân gian vừa uy nghiêm vừa rộn rã.

Cấu trúc bộ chiêng đồng sáu chiếc cổ truyền
Khác với một số tộc người ở Bắc Tây Nguyên sử dụng bộ cồng có núm trên mười chiếc, nhạc cụ chủ đạo của người K'Ho tại Lâm Đồng là bộ chiêng đồng sáu chiếc (gọi là Ching sáu hay Ching đồng) đều là loại chiêng bằng không núm, đúc từ hợp kim đồng pha thiếc. Sáu chiếc chiêng có kích thước đường kính giảm dần từ khoảng 60cm xuống 30cm, tương ứng với hệ thống tên gọi và vai trò âm nhạc chặt chẽ trong gia đình mẫu hệ:
- Chiêng Me (Chiêng Mẹ): Chiếc chiêng lớn nhất trong dàn, mang âm vực trầm ấm, dày và ngân sâu nhất, đóng vai trò giữ nhịp nền chủ đạo và dẫn dắt toàn bộ cuộc diễn tấu.
- Chiêng Rrđơm và Chiêng Dờn: Hai chiếc chiêng cỡ trung đi kế tiếp chiêng Mẹ, đảm nhận nhiệm vụ tạo bè trầm đối đáp và giữ thế cân bằng tiết tấu cho cả đội hình.
- Chiêng Thoòng, Chiêng Thơ và Chiêng Thê: Nhóm ba chiếc chiêng nhỏ mang âm sắc trong sáng, cao vút, dùng để điểm xuyết giai điệu, tạo các phách nghịch và dệt nên những biến tấu mô phỏng tiếng suối chảy, tiếng gió ngàn.
Khi diễn tấu, sáu nghệ nhân nam đeo dây chiêng qua vai, tay trái giữ vành chiêng đồng thời dùng lòng bàn tay bịt mở mặt trong để điều chỉnh độ ngân và cao độ âm thanh, còn tay phải cầm dùi gỗ bọc da trâu (hoặc dùng nắm tay trần) gõ vào mặt chiêng. Kỹ thuật đánh chiêng đòi hỏi sự lắng nghe tinh tế giữa các thành viên để các tiếng chiêng nối tiếp nhau liên hoàn, quyện chặt thành những bài bản cổ truyền như Đón khách, Mừng lúa mới, Cầu thần Lửa hay Tiễn khách.
Sự hòa quyện cùng trống da trâu và khèn bầu
Để tăng thêm sự hùng tráng và thúc giục nhịp bước chân của vòng xoang trong đêm hội, bộ chiêng đồng sáu chiếc luôn có sự tham gia hiệp tấu của chiếc trống da trâu (sơgơr) cỡ lớn. Thân trống được khoét rỗng nguyên khối từ thân cây gỗ rừng già, hai mặt căng bằng da trâu đực phơi khô cố định bằng dây mây rừng bện chặt. Nghệ nhân đánh trống đeo dây trống trước ngực hoặc đặt trên giá, dùng dùi gỗ và bàn tay vỗ mạnh tạo ra những tiếng trống trầm đục, dồn dập như tiếng sấm rền mở đường cho dàn chiêng đồng bung tỏa âm thanh.
Bên cạnh dàn chiêng và trống lớn, không gian âm nhạc lễ hội của người K'Ho còn có sự góp mặt của các nhạc cụ truyền thống độc đáo như khèn bầu (kơmbuốt) ghép từ sáu ống trúc cắm qua vỏ trái bầu khô gắn lưỡi gà bằng đồng, đàn ống tre sáu dây (kơ-nhi hoặc đàn ống gió Poh Kroc), lục lạc đồng và tù và sừng trâu (kèn sừng). Tiếng tù và sừng trâu ngân dài mở đầu buổi lễ báo hiệu thần linh giáng thế, tiếp nối bằng nhịp trống thúc giục, tiếng chiêng đồng vang vọng và tiếng khèn bầu réo rắt.
| Tên nhạc cụ và thành phần | Chất liệu chế tác truyền thống | Vai trò âm nhạc và nghi thức trong lễ hội cồng chiêng người K'Ho |
|---|---|---|
| Bộ chiêng đồng sáu chiếc (Ching Me, Rrđơm, Dờn, Thoòng, Thơ, Thê) | Hợp kim đồng đúc thủ công, dáng chiêng bằng không núm | Nhạc cụ linh thiêng trung tâm, kết nối thần linh Yàng và dẫn dắt giai điệu lễ hội |
| Trống da trâu (Sơgơr) | Thân gỗ rừng khoét rỗng nguyên khối, hai mặt căng da trâu khô | Giữ nhịp phách mạnh mẽ, thúc giục đội hình chiêng và dẫn nhịp cho vòng múa xoang |
| Tù và sừng trâu (Kèn sừng) | Sừng trâu trưởng thành chế tác thủ công, khoét lỗ thổi | Cất tiếng ngân khai lễ, triệu thỉnh thần linh và báo hiệu tập hợp cộng đồng buôn làng |
| Khèn bầu (Kơmbuốt) và đàn ống tre | Sáu ống trúc già ghép qua vỏ bầu khô gắn lưỡi gà đồng, ống tre | Hòa tấu giai điệu trữ tình, đệm cho các làn điệu dân ca cổ truyền bên ché rượu cần |
| Cây nêu và ché rượu cần | Tre rừng chạm khắc hoa văn, lông chim phí, ché sành ủ men lá | Trục vũ trụ kết nối đất trời nơi dâng lễ vật cúng Yàng và gắn kết tình đoàn kết buôn làng |
Nghi thức diễn xướng tại lễ hội cồng chiêng người K'Ho
Cấu trúc của một kỳ lễ hội cồng chiêng người K'Ho hoàn chỉnh bao gồm phần lễ tâm linh trang nghiêm trước cây nêu truyền thống và phần hội diễn xướng cộng đồng sôi nổi quanh đống lửa lớn. Từng nghi thức đều tuân thủ chặt chẽ tập tục cổ truyền được các vị già làng gìn giữ qua hàng trăm năm.
Nghi lễ cúng Yàng và dựng cây nêu truyền thống
Trước khi tiếng chiêng hội vang lên, trai tráng trong buôn tiến hành dựng cây nêu truyền thống ở khoảng sân rộng giữa buôn làng hoặc trước ngôi nhà dài. Cây nêu làm từ cây tre lồ ô thẳng tắp cao vút, thân cột chạm khắc hoa văn hình thoi, chim chóc, bông lúa và nhuộm bằng các sắc màu tự nhiên lấy từ vỏ cây rừng, nghệ vàng và than củi. Trên ngọn cây nêu gắn hình chim phí tượng trưng cho khát vọng tự do và những tua tre vót mỏng bay trong gió núi để đón mời các vị thần Yàng từ trời cao ngự xuống chứng giám lòng thành.
Dưới gốc cây nêu, già làng uy tín nhất khoác áo thổ cẩm trắng dệt hoa văn đỏ đen cùng chiếc khố dài trang trọng, bày mâm lễ vật gồm nông sản đầu mùa, chuối rừng, trầu cau và những ché rượu cần men lá quý giá. Song hành với lễ cúng thần Lúa và thần Núi, người K'Ho còn thực hiện nghi thức Lễ cúng chiêng xin phép thần chiêng trước khi hạ dàn chiêng xuống sử dụng. Già làng nâng chén rượu cần, cất lời khấn cổ bằng tiếng K'Ho trầm bổng, sau đó thực hiện nghi thức đánh thức linh hồn chiêng Mẹ trước khi trao cho đội nghệ nhân bắt đầu hòa tấu.

Nhịp điệu múa xoang quanh ánh lửa và ché rượu cần
Khi nghi thức tế lễ hoàn tất và ngọn lửa thiêng giữa sân hội bùng cháy xua tan cái lạnh sương mù cao nguyên, không gian chuyển sang phần hội với màn trình diễn cồng chiêng kết hợp điệu múa xoang tập thể. Đội nghệ nhân nam khoác khố thổ cẩm, vai đeo bộ chiêng đồng sáu chiếc và trống da trâu di chuyển theo đội hình vòng tròn ngược chiều kim đồng hồ quanh cây nêu và đống lửa hồng. Cùng lúc đó, những thiếu nữ K'Ho duyên dáng trong trang phục váy áo dệt thủ công từ nghề dệt thổ cẩm của người K'Ho và người Mạ Lâm Đồng, cổ đeo chuỗi cườm đa sắc, bước vào vòng tròn thực hiện điệu múa xoang truyền thống.
Động tác múa xoang của người K'Ho vừa mềm mại ở đôi bàn tay vẫy nhịp nhàng ngang ngực và vai, vừa khỏe khoắn ở nhịp chân nhún đều theo từng tiếng trống, tiếng chiêng Mẹ. Trong ánh lửa bập bùng, già làng mở nắp những ché rượu cần men lá ủ từ hạt lúa rẫy cùng men rễ cây rừng, cắm cần trúc mời khách quý và dân làng cùng thưởng thức bên hương vị đậm đà của cơm lam gà nướng K'Ho Langbiang Lâm Đồng. Men rượu cần ấm nồng hòa cùng tiếng chiêng ngân vang qua các sườn đồi thông kết nối chủ và khách trong vòng xoang suốt đêm hội.
Giá trị bảo tồn di sản lễ hội cồng chiêng người K'Ho
Là bộ phận cấu thành quan trọng của Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, lễ hội cồng chiêng người K'Ho giữ vị trí trụ cột trong bức tranh văn hóa các dân tộc thiểu số tỉnh Lâm Đồng.
Sợi dây cố kết cộng đồng buôn làng Nam Tây Nguyên
Trên dải cao nguyên Nam Tây Nguyên, văn hóa cồng chiêng của người K'Ho có sự giao thoa sâu sắc với các lễ hội truyền thống của những dân tộc anh em cùng chung sống trên địa bàn tỉnh, tiêu biểu như lễ hội Nhô Phú của người Mạ Bảo Lâm Lâm Đồng hay lễ hội Sum họp cộng đồng của người M'Nông Đắk Nông gắn liền với sử thi Ot N'drong của người M'Nông Đắk Nông, nghề dệt thổ cẩm người M'Nông và nghề ủ rượu cần men lá cổ truyền của người M'Nông Đắk Nông. Tinh thần cố kết cộng đồng quanh tiếng chiêng thiêng cũng là mạch nguồn hun đúc nên truyền thống yêu nước của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên, từ cuộc khởi nghĩa N'Trang Lơng của thủ lĩnh anh hùng N'Trang Lơng đến những tấm gương anh hùng người dân tộc bản địa như Bơ Rông và Điểu K'Rứt.
Mỗi kỳ mở hội cồng chiêng tại Lạc Dương, Di Linh hay Bảo Lâm không chỉ là dịp để các buôn làng ôn lại luật tục bên bếp lửa, mà còn tạo điểm nhấn văn hóa song hành cùng các sự kiện lớn của tỉnh như Festival Hoa Đà Lạt hay lễ hội đua thuyền sông Cà Ty nơi vùng biển Phan Thiết.
Trao truyền nghệ thuật diễn tấu chiêng cho thế hệ trẻ
Để bảo vệ bền vững không gian văn hóa cồng chiêng trước nhịp sống hiện đại, tỉnh Lâm Đồng đã triển khai nhiều chương trình kiểm kê di sản, trao tặng chiêng đồng, trang phục thổ cẩm và hỗ trợ hoạt động cho hàng trăm câu lạc bộ cồng chiêng tại các xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Các lớp truyền dạy chỉnh chiêng và đánh bộ chiêng đồng sáu chiếc do những Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú người K'Ho trực tiếp đứng lớp đã thu hút đông đảo thanh thiếu niên tham gia học tập, giúp thế hệ trẻ nắm vững các bài chiêng cổ. Trên hành trình số hóa và gìn giữ di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Lâm Đồng NSSC liên tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác nhằm lan tỏa giá trị văn hiến của các tộc người Tây Nguyên tới độc giả.
Trải qua bao biến thiên của thời gian nơi miền đất cao nguyên sương phủ, lễ hội cồng chiêng người K'Ho vẫn giữ trọn vẹn vẻ đẹp nguyên sơ, linh thiêng và hào sảng dưới chân núi Langbiang hùng vĩ. Từ nghi lễ cúng Yàng trang nghiêm bên cây nêu truyền thống, thanh âm ngân vang của bộ chiêng đồng sáu chiếc hòa cùng nhịp trống da trâu, cho tới vòng điệu múa xoang ấm áp bên ché rượu cần men lá, tất cả đã kết tinh thành biểu tượng bất diệt của không gian văn hóa cồng chiêng đại ngàn Lâm Đồng.
NSSC Lâm Đồng
lamdong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lâm Đồng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lâm Đồng.
Bài liên quan
Nước mắm Phan Thiết - Tinh hoa ba thế kỷ ủ chượp cá cơm nơi miền biển nắng gió
Nước mắm Phan Thiết lưu giữ hơn 300 năm kỹ nghệ ủ chượp cá cơm than cùng muối biển trong thùng lều gỗ bằng lăng và tĩn gốm truyền thống vùng duyên hải.
Cà phê Cầu Đất Đà Lạt - Tinh hoa hạt Arabica trăm năm trên đỉnh sương mù
Cà phê Cầu Đất Đà Lạt sinh trưởng ở độ cao 1.650m quanh năm mây phủ, kết tinh hương hoa thanh tao và vị chua thanh trái cây từ các đồn điền Arabica trăm năm.
Trà B'Lao Bảo Lộc - Tinh hoa danh trà trăm năm giữa cao nguyên sương phủ
Trà B'Lao Bảo Lộc kết tinh từ thổ nhưỡng đất đỏ bazan ở độ cao 900m và nghệ thuật ướp hương hoa sói, hoa lài truyền thống hơn một thế kỷ tại tỉnh Lâm Đồng.



