Hồ Tà Đùng Đắk Nông - Tuyệt tác vịnh đảo xanh biếc giữa đại ngàn Tây Nguyên
NSSC Lâm ĐồngĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Nằm giữa vùng chuyển tiếp địa hình từ cao nguyên M'Nông xuống thung lũng sông Đồng Nai ở độ cao gần tám trăm mét so với mực nước biển, hồ Tà Đùng Đắk Nông hiện lên như một bức tranh thủy mặc khổng lồ giữa đại ngàn phương Nam. Mặt nước trong xanh phẳng lặng ôm ấp hàng chục hòn đảo đất đỏ bazan phủ kín rừng già nguyên sinh đã kiến tạo nên một kỳ quan sinh thái, địa chất và văn hóa bản địa đặc sắc của vùng đất Tây Nguyên.
Vị trí địa lý và lịch sử kiến tạo hồ Tà Đùng Đắk Nông
Tọa lạc tại vùng thung lũng dưới chân dãy núi Tà Đùng thuộc địa bàn xã Đắk Som huyện Đắk Glong, hồ Tà Đùng Đắk Nông nằm cách trung tâm đô thị Gia Nghĩa khoảng bốn mươi lăm cây số về phía đông nam dọc theo trục quốc lộ 28 nối liền cao nguyên Đắk Nông với vùng Di Linh, Lâm Hà. Vị trí địa lý nằm ở ranh giới tự nhiên giữa hai cao nguyên lớn là cao nguyên M'Nông và cao nguyên Di Linh đã mang lại cho khu vực lòng hồ đặc trưng địa hình phân cắt mạnh cùng khí hậu mát mẻ quanh năm.
Địa thế thung lũng tại xã Đắk Som huyện Đắk Glong
Về mặt kiến tạo địa chất và địa mạo, thung lũng Tà Đùng tại xã Đắk Som huyện Đắk Glong là kết quả của quá trình vận động tân kiến tạo kết hợp với hoạt động phun trào bazan và xâm thực dòng chảy kéo dài hàng triệu năm. Nằm án ngữ ở phía đông và đông bắc lòng hồ là khối núi granit và đá biến chất đồ sộ thuộc dãy núi Tà Đùng, trong đó đỉnh núi Tà Đùng vươn cao tới 1.982 mét so với mực nước biển – là đỉnh núi cao nhất của khu vực phía tây nam Tây Nguyên và đóng vai trò như bức tường thành tự nhiên chắn giữ các luồng gió ẩm, tạo mưa dồi dào cho toàn bộ lưu vực phía dưới.
Bao quanh lòng thung lũng dưới chân đỉnh núi Tà Đùng là hệ thống đồi núi thấp có độ cao trung bình từ 600 đến 900 mét được cấu tạo từ lớp vỏ phong hóa đất đỏ bazan dày hàng chục mét. Trước khi hình thành hồ nước mênh mông như hiện nay, khu vực đáy thung lũng vốn là nơi hội tụ của hàng chục dòng suối đầu nguồn chảy từ sườn núi Tà Đùng (như suối Đắk N'Teng, suối Đắk P'lao, suối Đắk Đơr) đổ vào dòng chính Đắk Đâng – nhánh hợp lưu quan trọng tạo nên dòng chảy thượng nguồn sông Đồng Nai. Trong tâm thức của cư dân bản địa sinh sống lâu đời dưới chân núi, tên gọi Tà Đùng gắn liền với ngọn núi Mẹ thiêng liêng che chở cho các bon làng qua bao thế hệ.
Quá trình ngăn dòng thượng nguồn sông Đồng Nai tạo hồ
Bước ngoặt làm thay đổi hoàn toàn diện mạo cảnh quan của thung lũng Đắk Som diễn ra vào đầu thế kỷ hai mươi mốt, gắn liền với quá trình quy hoạch và xây dựng công trình thủy điện Đồng Nai 3 cùng thủy điện Đồng Nai 4 trên dòng thượng nguồn sông Đồng Nai. Khi đập dâng chính của công trình thủy điện Đồng Nai 3 được chặn dòng tích nước vào khoảng năm 2010 – 2011, mực nước sông Đồng Nai dâng cao hàng chục mét đã làm ngập toàn bộ vùng thung lũng trũng thấp rộng lớn dưới chân núi Tà Đùng, tạo nên một hồ chứa nước khổng lồ có diện tích mặt nước lên tới khoảng 3.632 héc-ta và dung tích trữ nước đạt hơn một phẩy sáu tỷ mét khối.
Điều kỳ diệu của quá trình tích nước tại thung lũng này là khi nước dâng ngập các khe suối và thung lũng thấp, phần chóp của hàng chục ngọn đồi bát úp vốn nằm nhấp nhô giữa lòng thung lũng xưa không bị ngập hết mà trồi lên trên mặt nước, biến thành hệ thống 47 đảo lớn nhỏ và các bán đảo xanh mướt nằm đan cài vào nhau. Chính sự kết hợp hài hòa giữa công trình thủy lợi – năng lượng với địa hình đồi bát úp bazan nguyên thủy đã kiến tạo nên danh thắng được mệnh danh là Vịnh Hạ Long trên Tây Nguyên.
| Hạng mục địa lý | Quy mô thông số | Cấu tạo tự nhiên | Vai trò sinh thái cốt lõi |
|---|---|---|---|
| Lòng hồ Tà Đùng | Rộng 3.632 ha, sâu 20–50 mét | Tích nước công trình thủy điện Đồng Nai 3 | Điều tiết nước thượng nguồn sông Đồng Nai |
| Hệ thống 47 đảo lớn nhỏ | 47 đảo, bán đảo khắp mặt hồ | Chóp đồi đất đỏ bazan nổi trên mặt nước | Tạo cảnh quan Vịnh Hạ Long trên Tây Nguyên |
| Đỉnh núi Tà Đùng | Độ cao 1.982 mét | Đá granit cổ phủ rừng kín thường xanh | Đỉnh núi cao nhất vùng, nguồn sinh thủy |
| Lưu vực suối đầu nguồn | Suối Đắk N'Teng, Đắk P'lao | Suối đá dốc chảy xuyên rừng nguyên sinh | Cung cấp nguồn nước ngọt trong vắt quanh năm |
| Cung đèo Tà Đùng | Độ cao 800–1.000 mét | Ôm theo sườn đồi bazan phía bắc hồ | Trục cảnh quan chiêm ngưỡng mặt nước và rừng |
Cảnh quan mặt nước và hệ sinh thái hồ Tà Đùng Đắk Nông
Đặt trong bản đồ các thắng cảnh tự nhiên tiêu biểu của vùng nam Tây Nguyên, nếu như ở khu vực phía bắc nổi bật với quần thể hang động núi lửa Krông Nô và dòng thác hùng vĩ thác Đray Sáp Đắk Nông, ở khu vực Gia Nghĩa có thắng cảnh thác Liêng Nung Gia Nghĩa Đắk Nông, còn ở phía cao nguyên Lâm Viên có hồ Xuân Hương Đà Lạt và hồ Tuyền Lâm, thì hồ Tà Đùng Đắk Nông lại cuốn hút bởi quy mô mặt nước mênh mông hòa quyện cùng quần đảo xanh ngút ngàn.
Tuyệt tác hệ thống 47 đảo lớn nhỏ giữa lòng hồ
Điểm nhấn thẩm mỹ làm nên danh tiếng của Vịnh Hạ Long trên Tây Nguyên chính là hệ thống 47 đảo lớn nhỏ cùng các bán đảo uốn lượn nằm rải rác trên khắp diện tích hơn ba nghìn sáu trăm héc-ta mặt nước. Khác với những hòn đảo đá vôi dựng đứng trên mặt biển mặn, các hòn đảo trong lòng hồ Tà Đùng mang đường nét mềm mại, tròn trịa của địa hình đồi bát úp đất đỏ bazan Tây Nguyên. Mỗi hòn đảo có một hình thù riêng biệt, từ những đảo nhỏ nhô lên như chiếc mai rùa xanh biếc giữa làn nước, cho tới những đảo lớn rộng hàng chục héc-ta phủ kín rừng cây nhiệt đới, rừng tre nứa và các thảm cỏ xanh mướt.
Do lòng hồ được bao bọc kín gió bởi dãy núi Tà Đùng cao vút ở phía sau, mặt nước hồ quanh năm phẳng lặng như tấm gương khổng lồ phản chiếu bầu trời cao nguyên. Vào mùa mưa tích nước từ tháng năm đến tháng mười một hàng năm, mực nước hồ dâng cao khoác lên mình sắc xanh ngọc bích thẫm; trong khi vào mùa khô từ tháng mười hai đến tháng tư năm sau, mực nước rút nhẹ để lộ ra những dải bờ đất đỏ bazan màu nâu cam viền quanh chân các hòn đảo xanh, tạo nên sự tương phản màu sắc ấn tượng giữa sắc lam của nước, sắc lục của rừng cây và sắc đỏ bazan của đất mẹ Tây Nguyên.

Thảm rừng nguyên sinh dưới chân đỉnh núi Tà Đùng
Không chỉ là một thắng cảnh mặt nước đơn thuần, toàn bộ khu vực lòng hồ và các hòn đảo còn nằm liền kề trong vùng lõi và vùng đệm của Vườn quốc gia Tà Đùng Đắk Nông – khu bảo tồn thiên nhiên rộng hơn hai mươi nghìn héc-ta nối liền hành lang đa dạng sinh học với Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà Lâm Đồng. Thảm rừng nguyên sinh bao bọc quanh lòng hồ và vươn lên tới đỉnh núi Tà Đùng có tỷ lệ che phủ rừng đạt trên 85 phần trăm, tiêu biểu cho kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và á nhiệt đới núi thấp của vùng nam Trường Sơn.
Theo số liệu điều tra đa dạng sinh học, hệ sinh thái rừng và thủy vực tại Tà Đùng là nơi sinh sống của hơn một nghìn bốn trăm loài thực vật bậc cao (trong đó có thông hai lá dẹt, thông năm lá, pơ mu, dẻ tùng, lan hài) cùng hơn năm trăm bảy mươi loài động vật có xương sống. Đặc biệt, các cánh rừng nguyên sinh ven hồ và trên các đảo biệt lập là nơi cư trú an toàn của ba mươi bảy loài động vật quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và danh lục IUCN thế giới như vọoc chà vá chân đen, vượn đen má vàng, cu li nhỏ, báo hoa mai, sơn dương, công lục Đông Dương và chim trĩ sao. Khu vực Tà Đùng cũng được Tổ chức Bảo tồn Chim Quốc tế công nhận là một trong bốn vùng chim đặc hữu quan trọng của Việt Nam.
Phân khu thắng cảnh và cung đường quanh hồ Tà Đùng Đắk Nông
Hành trình khám phá cấu trúc không gian của hồ Tà Đùng Đắk Nông mang đến hai góc nhìn bổ trợ hoàn hảo cho nhau giữa tầm nhìn bao quát từ trên đỉnh đèo cao và góc nhìn cận cảnh từ mặt nước lòng hồ. Mỗi phân khu cảnh quan đều mở ra những tầng lớp địa mạo, thủy văn và sinh thái rừng già đầy cuốn hút.
Tầm nhìn khoáng đạt từ đèo Tà Đùng quốc lộ 28
Để chiêm ngưỡng trọn vẹn bố cục của hệ thống 47 đảo lớn nhỏ từ trên cao, tuyến đường cảnh quan ấn tượng nhất chính là cung đèo Tà Đùng quốc lộ 28 chạy dọc theo sườn núi phía bắc và tây bắc lòng hồ thuộc địa bàn xã Đắk Som huyện Đắk Glong. Cung đèo uốn lượn mềm mại ở độ cao từ 850 đến hơn 1.000 mét so với mực nước biển, một bên là vách núi phủ rừng thông và cây dã quỳ vàng rực mỗi độ cuối thu, một bên mở ra khoảng không gian mênh mông nhìn thẳng xuống thung lũng nước xanh biếc phía dưới.
Vào những buổi bình minh sớm mai, từ các sườn đồi cao dọc theo đèo Tà Đùng quốc lộ 28, du khách có thể chứng kiến hiện tượng biển mây bồng bềnh trôi lững lờ là là trên mặt nước và quấn quýt quanh chóp các hòn đảo nhỏ. Khi ánh nắng mặt trời vừa nhô lên khỏi đỉnh dãy núi Tà Đùng phía đông, màn sương mù dần tan biến để lộ ra hàng chục ốc đảo xanh ngắt nổi bật trên nền nước phẳng lặng. Đến buổi chiều tà, ánh hoàng hôn tím hồng buông xuống từ phía cao nguyên M'Nông lại nhuộm vàng cả mặt hồ rộng lớn, tạo nên một khung cảnh thiên nhiên tĩnh lặng và hùng vĩ.

Không gian lòng hồ, đảo cò và suối thác rừng già
Khi di chuyển xuống lòng hồ và lướt đi trên mặt nước trong xanh len lỏi giữa hệ thống 47 đảo lớn nhỏ, vẻ đẹp sinh thái của thắng cảnh lại hiện ra gần gũi ở tầm mắt ngang mặt nước. Giữa lòng hồ có những hòn đảo tách biệt hoàn toàn với con người đã trở thành "đảo cò", nơi hàng nghìn cá thể cò trắng, diệc xám, cồng cộc và các loài chim nước tìm về đậu trắng xóa trên các tán cây rừng mỗi buổi chiều buông. Dưới làn nước sâu trong vắt có nhiệt độ mát lạnh từ 20 đến 22 độ C của nguồn nước thượng nguồn sông Đồng Nai là hệ sinh thái thủy sản nước ngọt phong phú với các loài cá lăng, cá chình suối, cá trắm đen, cá chép và tôm sông tự nhiên.
Men theo các nhánh vịnh hẹp ăn sâu vào chân núi phía đông lòng hồ, du khách còn bắt gặp hệ thống suối đá và thác nước nguyên sơ ẩn mình dưới tán rừng già của Vườn quốc gia Tà Đùng. Tiêu biểu trong số đó là thác Đắk Plao, dòng thác Bảy Tầng và thác Mặt Trời – nơi những dòng nước mát lạnh từ độ cao gần hai nghìn mét của đỉnh núi Tà Đùng đổ tràn qua các bậc đá granit phẳng lì phủ đầy rêu xanh rồi hòa vào lòng hồ tĩnh lặng. Sự kết nối liên hoàn giữa đỉnh núi cao, rừng già nguyên sinh, thác nước trắng xóa và mặt hồ phẳng lặng đã tạo nên một chỉnh thể địa thái học hoàn mỹ.
| Phân khu cảnh quan | Vị trí | Đặc trưng sinh thái | Giá trị khoa học và di sản |
|---|---|---|---|
| Đèo Tà Đùng | Dọc quốc lộ 28, xã Đắk Som | Sườn núi cao 850–1.000 mét | Chiêm ngưỡng toàn cảnh lòng hồ và biển mây |
| Quần đảo trung tâm | Vùng lõi lòng hồ | 47 đảo đất bazan phủ rừng và đảo cò | Khảo sát địa mạo đồi ngập nước và thủy sinh |
| Rừng già Tà Đùng | Phía đông bắc lòng hồ | Rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới | Bảo tồn thông 2 lá dẹt và động vật Sách Đỏ |
| Thác Đắk Plao, Bảy Tầng | Khe suối đổ vào lòng hồ | Thác nước nhiều tầng trên nền đá granit | Điểm giao thoa thủy văn suối núi cao và hồ |
| Bon làng Đắk Som | Ven bờ tây và nam hồ | Không gian cư trú dưới chân núi | Bảo lưu văn hóa bản địa người Mạ, M'Nông |
Giá trị bảo tồn và văn hóa bản địa hồ Tà Đùng Đắk Nông
Không chỉ sở hữu giá trị cảnh quan thiên nhiên và đa dạng sinh học kiệt xuất, vùng đất quanh hồ Tà Đùng Đắk Nông còn là cái nôi văn hóa lâu đời của cộng đồng các dân tộc thiểu số bản địa Trường Sơn – Tây Nguyên và là một điểm di sản trọng yếu trong mạng lưới công viên địa chất quốc tế.
Bản sắc văn hóa bản địa người Mạ và người M'Nông
Xung quanh vùng đệm lòng hồ tại các xã Đắk Som, Đắk R'măng, Đắk Plao thuộc huyện Đắk Glong là không gian sinh sống lâu đời của cộng đồng người Mạ (Chơ Ma) và người M'Nông, trong đó đậm nét nhất là văn hóa bản địa người Mạ tại các bon cổ dưới chân núi Tà Đùng. Từ bao đời nay, người Mạ và người M'Nông nơi đây vẫn gìn giữ kho tàng văn hóa dân gian vô giá gắn liền với Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên và nghệ thuật diễn xướng sử thi Ot N'drong của người M'Nông Đắk Nông. Vào những dịp sau mùa thu hoạch nông sản hay trong không gian lễ hội Sum họp cộng đồng của người M'Nông Đắk Nông và lễ mừng lúa mới của người Mạ (giao thoa mật thiết với lễ hội Nhô Phú của người Mạ Bảo Lâm Lâm Đồng), tiếng cồng chiêng ngân vang bên ánh lửa hồng lại hòa cùng tiếng sóng nước vỗ nhẹ ven hồ.
Trong đời sống sinh hoạt hàng ngày tại các bon làng quanh hồ, các nghệ nhân vẫn bền bỉ truyền dạy những nghề thủ công truyền thống như nghề dệt thổ cẩm người M'Nông, nghề đan lát mây tre của người M'Nông và Ê Đê Đắk Nông và nghề ủ rượu cần men lá cổ truyền của người M'Nông Đắk Nông. Nguồn nguyên liệu từ rừng già và lòng hồ cũng góp phần làm nên những món ẩm thực và nông sản bản địa trứ danh như cá lăng nướng Đắk Nông, canh thụt đọt mây Đắk Nông và các vùng trồng hạt mắc ca Đắk Nông trên sườn đồi đất đỏ bazan. Vùng núi rừng nối từ Tà Đùng qua cao nguyên M'Nông xưa kia cũng ghi dấu cuộc đấu tranh giữ buôn làng của vị tù trưởng anh hùng N'Trang Lơng cùng tinh thần gìn giữ di sản của nghệ nhân ưu tú H'Bạch Đắk Nông.
Bảo tồn đa dạng sinh học gắn với Công viên địa chất
Trong cấu trúc tổng thể của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông – vùng di sản quốc tế mang thông điệp "Xứ sở của những âm điệu" được UNESCO công nhận năm 2020, khu vực hồ Tà Đùng và đỉnh núi Tà Đùng giữ vai trò là điểm di sản trọng tâm trên tuyến khám phá phía đông nam mang chủ đề "Âm vang từ Trái đất". Giá trị của Tà Đùng không chỉ nằm ở vẻ đẹp của Vịnh Hạ Long trên Tây Nguyên, mà còn ở vai trò là hồ điều tiết nước chiến lược trên thượng nguồn sông Đồng Nai cung cấp nguồn nước cho hàng chục triệu cư dân vùng Đông Nam Bộ, đồng thời là lá phổi xanh bảo tồn nguồn gen sinh học quý hiếm của khu vực nam Trường Sơn.
Hiện nay, công tác quản lý bảo vệ rừng nguyên sinh, kiểm soát chất lượng nguồn nước lòng hồ thủy điện Đồng Nai 3 và phát triển mô hình sinh thái bền vững gắn với bảo tồn văn hóa bản địa người Mạ tại xã Đắk Som huyện Đắk Glong đang được triển khai hết sức chặt chẽ. Cùng chung tay trong sứ mệnh số hóa và lan tỏa giá trị di sản thiên nhiên – văn hóa vùng cao nguyên, chuyên trang Lâm Đồng NSSC tiếp tục xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa toàn diện về các danh thắng, di tích lịch sử và bản sắc văn hóa các dân tộc trong khu vực.
Kết tinh vẻ đẹp kỳ vĩ của hệ thống 47 đảo lớn nhỏ soi bóng trên mặt nước ngọc bích, sự chở che hùng tráng của dãy núi già nguyên sinh và nhịp ngân trầm hùng của cồng chiêng bon làng ven cung đèo Tà Đùng quốc lộ 28, hồ Tà Đùng Đắk Nông xứng đáng là kiệt tác sinh thái giữa đại ngàn Tây Nguyên. Việc bảo tồn nguyên vẹn màu xanh của rừng và sự trong lành của nguồn nước nơi đây chính là giữ gìn mạch nguồn sự sống bền vững cho hiện tại và muôn đời sau.
NSSC Lâm Đồng
lamdong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lâm Đồng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lâm Đồng.
Bài liên quan
Hang động núi lửa Krông Nô - Kỳ quan địa chất và khảo cổ tiền sử bậc nhất Đông Nam Á
Hang động núi lửa Krông Nô là hệ thống hang ống dung nham bazan dài nhất Đông Nam Á gắn với núi lửa Chư B'luk và dấu tích cư trú của người tiền sử Đắk Nông.
Bàu Trắng Bình Thuận - Tuyệt tác hồ sen nước ngọt giữa đồi cát trắng Hòa Thắng
Bàu Trắng Bình Thuận gây ấn tượng với hai hồ nước ngọt Bàu Ông và Bàu Bà nở đầy hoa sen giữa triền cát trắng Hòa Thắng. Cùng khám phá thắng cảnh quốc gia độc đáo.
Thác Datanla Đà Lạt - Tuyệt tác ghềnh thác nguyên sinh giữa đại ngàn đèo Prenn
Thác Datanla Đà Lạt ẩn mình giữa rừng thông đèo Prenn với bảy tầng đá granit, Suối Tiên và Vực Tử Thần. Khám phá nguồn gốc tên gọi Đạ Tam N'nha của người K'Ho.



