Bỏ qua đến nội dung

Hang động núi lửa Krông Nô - Kỳ quan địa chất và khảo cổ tiền sử bậc nhất Đông Nam Á

Ẩn mình dưới cánh rừng đặc dụng Đray Sáp thuộc huyện Krông Nô, hang động núi lửa Krông Nô là hệ thống năm mươi hang ống dung nham trong đá bazan có quy mô lớn và độc đáo bậc nhất khu vực Đông Nam Á. Di sản thiên nhiên kỳ vĩ này hình thành từ hoạt động phun trào magma cách đây hàng trăm nghìn năm.

NSSC Lâm ĐồngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Những luồng nắng chiếu xuyên qua miệng giếng trời xuống nền đá rêu xanh tại hang động núi lửa Krông Nô

Trải dài suốt hai mươi lăm cây số từ miệng phễu Chư B'luk tại xã Buôn Choáh về tới chân cụm thác nước ven bờ nam dòng sông Krông Nô, hang động núi lửa Krông Nô mở ra thế giới ngầm nguyên sơ được kiến tạo từ những dòng sông lửa cổ đại. Quần thể hang động nơi đây vừa xác lập kỷ lục chiều dài đường hầm bazan của khu vực, vừa lưu giữ tầng văn hóa khảo cổ đặc biệt của cư dân tiền sử Tây Nguyên.

Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất hang động núi lửa Krông Nô

Nằm trên địa bàn các xã Buôn Choáh, Nam Đà và Đắk Sôr thuộc huyện Krông Nô ở phía bắc cao nguyên Đắk Nông, quần thể hang động núi lửa Krông Nô phân bố tập trung trong phạm vi hành lang bảo tồn sinh thái dọc bờ nam dòng sông Sêrêpốk. Vị trí địa lý nằm ở vùng rìa tiếp giáp giữa cao nguyên bazan Đắk Nông và bồn trũng Krông Ana – Sêrêpốk đã tạo điều kiện thuận lợi cho các dòng dung nham cổ đại chảy tràn trên địa hình sườn dốc thoải và kiến tạo nên mạng lưới đường hầm ngầm đồ sộ.

Hoạt động phun trào của núi lửa Chư B'luk thời cổ đại

Nguồn gốc kiến tạo của toàn bộ hệ thống năm mươi hang động ngầm tại khu vực này gắn liền trực tiếp với lịch sử hoạt động của núi lửa Chư B'luk (còn được đồng bào bản địa gọi là núi Hang Dơi) tọa lạc tại xã Buôn Choáh huyện Krông Nô. Với độ cao tuyệt đối khoảng 601 mét so với mực nước biển và đường kính miệng phễu núi lửa rộng hơn 600 mét, sâu khoảng 60 mét, núi lửa Chư B'luk là một trong những miệng núi lửa hình nón cụt đẹp và nguyên vẹn nhất còn tồn tại trên dải cao nguyên Nam Trung Bộ.

Theo kết quả định tuổi đồng vị phóng xạ của các nhà địa chất học thuộc Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam và Hiệp hội Hang động Núi lửa Nhật Bản, vào giai đoạn thế Cánh Tân giữa đến thế Cánh Tân muộn thuộc kỷ Đệ Tứ (cách ngày nay từ 690.000 đến 200.000 năm), khu vực núi lửa Chư B'luk đã diễn ra nhiều đợt phun trào dung nham bazan kiềm dữ dội. Hoạt động của Chư B'luk chủ yếu thuộc kiểu phun trào tràn dòng với nhiệt độ dòng dung nham lên tới hơn 1.100 đến 1.200 độ C và độ nhớt rất thấp. Hàng triệu mét khối dung nham bazan lỏng rực đỏ đã trào qua vành miệng núi lửa rồi chảy theo các thung lũng cổ hướng về phía cánh đồng Buôn Choáh.

Cơ chế hình thành cấu trúc ống dung nham bazan ngầm

Quá trình hình thành cấu trúc ống dung nham bazan bên trong quần thể hang động núi lửa Krông Nô là một hiện tượng vật lý – địa chất vô cùng kỳ thú. Khi dòng sông dung nham nóng chảy chảy tràn trên bề mặt địa hình có độ dốc thoải khoảng từ 2 đến 5 độ, lớp dung nham ở mặt trên cùng và hai bên rìa tiếp xúc trực tiếp với không khí mát bên ngoài nên nhanh chóng nguội lạnh và đông cứng lại trước, tạo thành một lớp vỏ đá bazan rắn chắc bao bọc bên ngoài như một chiếc ống dẫn nhiệt tự nhiên.

Trong khi lớp vỏ đá bên ngoài đã đóng rắn hoàn toàn, dòng dung nham ở bên trong lòng ống nhờ được cách nhiệt tốt nên vẫn giữ nguyên nhiệt độ trên một nghìn độ C và tiếp tục chảy rỗng về phía hạ lưu với tốc độ cao, đồng thời ăn mòn thêm phần đáy ống để mở rộng kích thước lòng hầm. Khi đợt phun trào tại miệng núi lửa Chư B'luk kết thúc và nguồn cung cấp magma từ lòng đất chấm dứt, toàn bộ lượng dung nham lỏng còn lại trong ống tiếp tục chảy thoát hết ra ngoài ở phía thấp, để lại phía sau những đường hầm rỗng khổng lồ chạy ngoằn ngoèo dưới mặt đất. Trải qua hàng trăm nghìn năm phong hóa, một số đoạn trần hang mỏng bị sập xuống tạo thành các hố sụt "giếng trời" tự nhiên, biến thành cửa dẫn xuống các nhánh hang C1, C2, C3, C4, C6, C6.1, C7, C8, C9 và cụm hang A.

Ký hiệu và tên hangVị trí phân bốChiều dài khảo sátĐặc điểm địa mạo và khảo cổ cốt lõi
Hang C7Khu vực rừng đặc dụng Đray SápDài 1.066,5 métLòng ống dung nham đồ sộ, kỷ lục dài nhất Đông Nam Á
Hang C6.1Cụm hang C6 xã Buôn ChoáhDài khoảng 293 métDi chỉ phát hiện di cốt và dấu tích người tiền sử 7.000 năm
Hang C6Liền kề hang C6.1Dài khoảng 180 métLưu giữ tầng văn hóa khảo cổ thời kỳ đá mới và gốm tiền sử
Hang C8 và C9Cánh rừng bazan Buôn ChoáhDài 200 đến 700 métNổi bật với cột ánh sáng chiếu qua miệng hang sập xuống dương xỉ
Hang C3 và C4Hạ lưu dòng dung nhamDài 594 đến 716 métBảo tồn hoàn hảo các gờ dung nham đông đặc và đàn dơi lớn
Hang A1 (Hang Dơi)Gần cụm thác Đray SápDài khoảng 556 métCó nhiều cửa thông gió tự nhiên và rễ cây cổ thụ xuyên trần đá

Đặc điểm hình thái và sinh học hang động núi lửa Krông Nô

Đặt trong tổng thể mạng lưới thắng cảnh tự nhiên của vùng cao nguyên Đắk Nông và Lâm Đồng, nếu như ở phía nam có tuyệt tác mặt nước hồ Tà Đùng Đắk Nông nằm cạnh Vườn quốc gia Tà Đùng Đắk Nông và dòng thác cột đá thác Liêng Nung Gia Nghĩa Đắk Nông, thì ở phía bắc, quần thể hang động núi lửa Krông Nô lại tạo nên một thế giới ngầm hoàn toàn khác biệt so với các hang động đá vôi karst thông thường.

Hệ thống vòm đá, giếng trời và thạch nhũ dung nham

Khác hẳn với các hang động đá vôi được hình thành do nước mưa hòa tan canxi cacbonat qua hàng triệu năm, các cấu trúc bên trong cấu trúc ống dung nham bazan tại Krông Nô đều được "đúc" trực tiếp từ đá nóng chảy đông đặc nhanh. Bước qua miệng các hố sụt giếng trời để tiến sâu vào lòng hang, du khách và các nhà khoa học có thể quan sát trực quan những dấu vết dòng chảy magma vẫn còn in hằn nguyên vẹn trên vách đá và sàn hang.

Trên vách đá hai bên thành ống là hệ thống "ngấn dòng chảy" và "bậc thềm dung nham" chạy song song theo chiều dọc hang, đánh dấu từng mực hạ thấp dần của dòng sông lửa khi rút đi. Trên vòm trần hang hình bán nguyệt hoặc hình vòm cuốn cao từ năm đến hai mươi mét là hàng vạn "măng dung nham" nhỏ nhắn có hình giọt lệ hoặc hình răng cá mập màu xám đen và nâu đỏ, kết hợp với những đường gân dung nham xoắn vặn như dây thừng và những hốc bong bóng khí nổ vỡ. Đặc biệt, tại các khu vực cửa sập của hang C6.1 và hang C8 hay hang C9, khi ánh nắng mặt trời buổi sớm chiếu xiên qua tán cây rừng và xuyên qua miệng hố sụt tròn trịa xuống lòng hang tối, hàng chục luồng tia sáng trắng xanh hiện lên huyền ảo giữa làn sương ẩm, chiếu rọi lên những tảng đá bazan phủ kín rêu xanh và dương xỉ cổ đại.

Đoàn khảo sát di chuyển qua sườn đá bazan phủ dương xỉ tại cửa hang động núi lửa Krông Nô
Đoàn khảo sát di chuyển qua sườn đá bazan phủ dương xỉ tại cửa hang động núi lửa Krông Nô

Thảm thực vật rừng đặc dụng Đray Sáp và sinh vật hang

Phía trên bề mặt của hệ thống đường hầm ngầm là lớp đá bazan bọt xốp giàu khoáng chất đã phong hóa thành tầng đất đỏ màu mỡ, nuôi dưỡng cánh rừng đặc dụng Đray Sáp rộng hàng nghìn héc-ta cùng những vườn cây nông sản trù phú. Thảm thực vật rừng lá rộng thường xanh và rừng bán thường xanh tại khu vực Đray Sáp – Buôn Choáh đóng vai trò như tấm thảm bảo vệ tự nhiên giữ độ ẩm ổn định và ngăn chặn quá trình xói mòn làm sập trần các ống dung nham bên dưới. Ở nhiều đoạn hang nông gần mặt đất như cụm hang A1 hay cửa hang C3, bộ rễ khổng lồ của những cây đại thụ si, đa, bằng lăng rừng từ trên mặt đất đã đâm xuyên qua các khe nứt của vòm đá bazan, buông rủ xuống lòng hang dài hàng chục mét để hút hơi nước ngầm.

Trong môi trường bóng tối vĩnh cửu với nhiệt độ luôn duy trì mát mẻ khoảng 20 đến 23 độ C và độ ẩm không khí đạt từ 85 đến trên 90 phần trăm bên trong lòng hang, một hệ sinh thái sinh vật hang động đặc hữu đã tiến hóa và thích nghi kỳ diệu. Các đợt khảo sát sinh học hang động của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã phát hiện hàng chục loài động vật chân khớp, nhện hang không mắt, bọ cạp giả, dế hang râu dài, cuốn chiếu, ốc cạn cùng hàng vạn cá thể dơi ăn côn trùng và dơi ăn quả treo mình trên các hốc đá vòm trần, trong đó có nhiều loài mới lần đầu tiên được ghi nhận cho khoa học thế giới.

Vòm trần đá bazan rộng lớn và thảm thực vật ưa bóng râm bên trong lòng hang động núi lửa Krông Nô
Vòm trần đá bazan rộng lớn và thảm thực vật ưa bóng râm bên trong lòng hang động núi lửa Krông Nô

Các hang tiêu biểu và khảo cổ tại hang động núi lửa Krông Nô

Trong tổng số khoảng năm mươi hang động đã được định vị và đo vẽ bản đồ dọc theo dòng chảy dung nham từ xã Buôn Choáh huyện Krông Nô đến bờ sông Sêrêpốk, những phát hiện tại cụm hang C đã làm chấn động giới địa chất học và khảo cổ học khu vực nhờ quy mô kỷ lục cùng tầng văn hóa người tiền sử dày đặc.

Kỳ tích địa mạo của hang C7 dài nhất Đông Nam Á

Giữ vị trí ngôi vương về quy mô trong toàn bộ quần thể hang động núi lửa Krông Nô chính là kỳ quan hang C7 dài nhất Đông Nam Á. Qua nhiều đợt đo đạc chính xác bằng thiết bị laser chuyên dụng của đoàn chuyên gia Nhật Bản và Việt Nam, hang C7 được xác nhận có tổng chiều dài lên tới 1.066,5 mét (hơn một cây số đường hầm liên thông dưới lòng đất), chính thức xác lập kỷ lục là hang động núi lửa có chiều dài lớn nhất trong toàn khu vực Đông Nam Á được biết đến cho tới nay.

Để tiếp cận vào bên trong lòng hang C7 dài nhất Đông Nam Á, các nhà thám hiểm phải sử dụng thiết bị dây chuyên dụng đu xuống qua một miệng giếng trời thẳng đứng sâu hơn mười một mét nằm ẩn giữa tán rừng. Khi chạm xuống đáy hố sụt, một đại lộ ngầm khổng lồ mở ra theo hai nhánh thượng lưu và hạ lưu với vòm trần đá bazan rộng từ mười đến hơn hai mươi mét, nhiều đoạn trần hang cao vút. Dọc theo hơn một cây số chiều dài của hang C7, cấu trúc ống lồng ống (các dòng dung nham chảy chồng lên nhau qua nhiều pha), các thác dung nham đông cứng và hệ thống cột đá bazan chống đỡ trần hang được bảo tồn ở trạng thái nguyên sơ gần như tuyệt đối.

Khám phá dấu tích người tiền sử tại hang C6.1

Nếu như hang C7 gây kinh ngạc bởi kỷ lục địa mạo tự nhiên, thì cụm hang C6.1 và hang C8 cùng hang C6 nằm ở khu vực xã Buôn Choáh lại tạo nên một bước ngoặt lịch sử vĩ đại cho ngành cổ nhân học Đông Nam Á. Vào năm 2017 và 2018, trong quá trình khai quật khảo cổ học tại nền hang C6.1 ở độ sâu gần hai mét, các nhà khảo cổ học Việt Nam đã phát hiện một tầng văn hóa nguyên vẹn dày tới gần một phẩy tám mét, chứa hàng vạn hiện vật công cụ đá đẽo, rìu mài lưỡi, bàn nghiền, mảnh gốm thô, xương răng động vật rừng, vỏ nhuyễn thể nước ngọt lấy từ sông Krông Nô và các bếp lửa cổ.

Đặc biệt chấn động hơn cả là việc phát hiện nhiều ngôi mộ táng cùng di cốt người cổ (nổi bật là bộ di cốt bé gái khoảng bốn tuổi và di cốt người trưởng thành được bảo quản rất tốt nhờ môi trường khô ráo, giàu khoáng chất kiềm của hang đá bazan) có niên đại định tuổi carbon phóng xạ C14 từ khoảng 6.000 đến 7.000 năm cách ngày nay, thuộc hậu kỳ đá mới – sơ kỳ kim khí. Đây là lần đầu tiên trên toàn khu vực Đông Nam Á và rất hiếm hoi trên thế giới, các nhà khoa học tìm thấy dấu tích người tiền sử cư trú lâu dài, chế tác công cụ và chôn cất người thân ngay bên trong lòng một hang động núi lửa bazan, qua đó bổ sung một mắt xích vô cùng quý giá vào bản đồ tiến hóa và di cư của loài người tại vùng cao nguyên Trường Sơn – Tây Nguyên.

Hạng mục di sảnĐịa điểm phát hiệnNiên đại xác địnhÝ nghĩa khoa học quốc tế
Kỷ lục chiều dài ống dung nhamHang C7 dài nhất Đông Nam Á200.000 – 690.000 năm trướcHang núi lửa dài nhất khu vực ASEAN (1.066,5 mét)
Di cốt người cổ trong hang bazanHang C6.1 và hang C8, hang C66.000 – 7.000 năm cách ngày nayDi cốt người tiền sử trong hang núi lửa đầu tiên tại Đông Nam Á
Tầng văn hóa hậu kỳ Đá mớiNền cửa hang C6 và hang C6.14.000 – 10.000 năm cách ngày nayHàng vạn công cụ đá bazan, mảnh gốm, bếp lửa và xương thú cổ
Hệ động vật hang động đặc hữuNhánh sâu của hang C3, C4, C7Tiến hóa biệt lập trong bóng tốiNhiều loài bọ cạp giả, nhện mù và côn trùng hang mới cho thế giới
Miệng núi lửa Chư B'lukXã Buôn Choáh huyện Krông NôKỷ Đệ Tứ (thế Pleistocen)Trung tâm phun trào tạo nên cánh đồng bazan và 50 hang ngầm

Giá trị di sản toàn cầu của hang động núi lửa Krông Nô

Sự hội tụ độc nhất vô nhị giữa ba trụ cột gồm di sản địa chất núi lửa kỷ Đệ Tứ, di sản khảo cổ học người tiền sử bảy nghìn năm tuổi và hệ sinh thái rừng – thác nước cùng văn hóa bản địa đã đưa hang động núi lửa Krông Nô trở thành trái tim của vùng di sản quốc tế UNESCO tại Tây Nguyên.

Trụ cột cốt lõi của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO

Trong hồ sơ khoa học đệ trình lên Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc để công nhận danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông vào tháng 7 năm 2020 (và tái công nhận thành công vào năm 2024), quần thể núi lửa Chư B'luk và hệ thống năm mươi hang ống dung nham Krông Nô chính là di sản hạt nhân quan trọng bậc nhất, quyết định giá trị nổi bật toàn cầu của toàn bộ công viên địa chất rộng 4.760 cây số vuông. Khu vực này là tâm điểm của tuyến du lịch địa chất phía bắc mang chủ đề "Trường ca của Lửa và Nước", nơi dòng dung nham rực lửa từ lòng đất gặp gỡ dòng nước hùng vĩ của sông Krông Nô – Sêrêpốk.

Chính dòng dung nham bazan phun trào từ Chư B'luk chảy tràn qua lòng sông cổ cách đây hàng trăm nghìn năm đã tạo thành các bậc thềm đá bazan chắn ngang dòng chảy, từ đó kiến tạo nên cụm thác nước hùng vĩ bậc nhất Tây Nguyên nằm ngay ở rìa phía bắc hệ thống hang động là thác Đray Sáp Đắk Nông (thác Chồng) cùng thác Gia Long ẩn mình giữa rừng đặc dụng Đray Sáp. Hiện nay, các hang động nhạy cảm chứa di chỉ khảo cổ và hệ sinh thái dơi như hang C7, hang C6.1 đều được khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt phục vụ nghiên cứu khoa học và giáo dục di sản địa chất bền vững.

Không gian văn hóa sử thi dọc lưu vực sông Krông Nô

Bao bọc quanh hệ thống hang động núi lửa và dòng sông Krông Nô (theo tiếng bản địa có nghĩa là sông Cha, hợp lưu với sông Krông Ana – sông Mẹ để tạo thành dòng sông Sêrêpốk chảy ngược về phía tây) là không gian văn hóa đậm đặc của cộng đồng người M'Nông và người Ê Đê bản địa. Trong kho tàng thần thoại và di sản văn học truyền khẩu sử thi Ot N'drong của người M'Nông Đắk Nông, quá trình hình thành trời đất, những ngọn núi lửa phun trào, những hang đá sâu thẳm và những dòng thác gầm vang đều được nhân hóa thành chiến công của các vị thần linh bảo vệ buôn làng. Vùng đất cao nguyên bazan giàu truyền thống yêu nước này cũng gắn liền với hào khí của cuộc khởi nghĩa N'Trang Lơng kéo dài suốt một phần tư thế kỷ đầu thế kỷ hai mươi dưới sự lãnh đạo của thủ lĩnh N'Trang Lơng cùng các vị tù trưởng kiên trung như Bơ Rông và Điểu K'Rứt.

Ngày nay, trên vùng đất bazan màu mỡ được bồi đắp từ tro bụi núi lửa cổ tại xã Buôn Choáh huyện Krông Nô và các huyện lân cận, đồng bào các dân tộc vẫn duy trì không gian lễ hội Sum họp cộng đồng của người M'Nông Đắk Nông, bảo tồn các làng nghề truyền thống như nghề dệt thổ cẩm người M'Nông, nghề đan lát mây tre của người M'Nông và Ê Đê Đắk Nông, nghề ủ rượu cần men lá cổ truyền của người M'Nông Đắk Nông. Đồng thời, tầng đất bazan núi lửa giàu khoáng chất và nguồn nước sông Sêrêpốk đã nuôi dưỡng nên nền ẩm thực và nông sản chỉ dẫn địa lý nức tiếng như cá lăng nướng Đắk Nông, canh thụt đọt mây Đắk Nông, bơ sáp Đắk Mil Đắk Nông và hồ tiêu Đắk Song Đắk Nông. Đồng hành cùng công tác bảo tồn và lan tỏa tri thức di sản quốc gia, chuyên trang Lâm Đồng NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác về địa chất, khảo cổ và văn hóa bản địa trên toàn vùng.

Mang trong mình kỷ lục địa chất của hang C7 dài nhất Đông Nam Á, bí ẩn ngàn năm của dấu tích người tiền sử tại cụm hang C6.1 và hang C8 cùng vẻ đẹp nguyên sinh của cấu trúc ống dung nham bazan dưới tán rừng già, hang động núi lửa Krông Nô là báu vật vô giá của thiên nhiên và lịch sử nhân loại. Việc gìn giữ nghiêm ngặt hệ thống hang động này chính là bảo vệ một bảo tàng tiến hóa sống động của Trái đất giữa lòng đại ngàn Tây Nguyên.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lâm Đồng

lamdong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lâm Đồng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lâm Đồng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất